Σύνοδος ΝΑΤΟ στην Άγκυρα: η ασφάλεια γίνεται παζάρι

Στις 7-8 Ιουλίου, οι 32 ηγέτες του ΝΑΤΟ φτάνουν στην Άγκυρα με ένα κεντρικό αίτημα: να δείξουν «σαφή, συγκεκριμένα και αξιόπιστα» σχέδια ώστε οι αμυντικές τους δαπάνες να φτάσουν το 5% του ΑΕΠ έως το 2035 (NATO). Δίπλα σε αυτή την επίσημη ατζέντα, ο Ντόναλντ Τραμπ ετοιμάζει κάτι χωρίς προηγούμενο σε σύνοδο του ΝΑΤΟ. Θα έχει διμερή συνάντηση με τον νέο πρόεδρο της Συρίας Αχμάντ αλ Σάρα, έναν ηγέτη εκτός της Συμμαχίας. Στο ίδιο περιθώριο σχεδιάζει χωριστές επαφές με τον Ζελένσκι και, κατά πάσα πιθανότητα, με τον Ερντογάν (CNBC, Al-Monitor/Reuters). Ο Αμερικανός πρόεδρος διαπραγματεύεται ξεχωριστά με κρίσιμους εταίρους ενώ οι υπόλοιποι συζητούν λογαριασμούς. Αυτή η εικόνα είναι η ουσία της αλλαγής.

Το ΝΑΤΟ δεν εγκαταλείπει θεσμικά τη συλλογική άμυνα. Το Άρθρο 5, η ρήτρα ότι επίθεση σε έναν σύμμαχο είναι επίθεση σε όλους, παραμένει άθικτο, και προσχέδιο της διακήρυξης της Άγκυρας το επαναβεβαιώνει από όλους τους 32 (Euronews). Αλλά η πρακτική του γίνεται πιο λογιστική. Ο ίδιος ο Μαρκ Ρούτε παραδέχτηκε ότι οι ΗΠΑ έχουν ήδη μειώσει τις συνεισφορές τους στο NATO Force Model, το πλαίσιο που καθορίζει ποιες δυνάμεις πρέπει να είναι σε άμεση ετοιμότητα, και ότι οι υπόλοιποι πρέπει να καλύψουν το κενό (NATO). Το σχήμα 3,5% για σκληρές στρατιωτικές ανάγκες συν 1,5% για υποδομές κυκλοφορεί ως προ-συνοδική φόρμουλα, όχι ως κλειδωμένη απόφαση (Forbes). Η σύνοδος φιλοξενεί παράλληλο φόρουμ αμυντικής βιομηχανίας με δεκάδες δισεκατομμύρια σε συμβόλαια (Straits Times/Reuters). Το μήνυμα προς κάθε σύμμαχο είναι απλό: πλήρωσε, παρήγαγε, και διαπραγματεύσου τι παίρνεις.

Σε αυτό το μοντέλο, η Τουρκία φέρνει απτά χαρτιά. Δεν έρχεται πια ως απλός οικοδεσπότης, αλλά ως κόμβος του παζαριού. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συνέδεσε ρητά την παρουσία Τραμπ με τρία τουρκικά αιτήματα (Takvim, A Haber). Πρώτο, τη χαλάρωση των κυρώσεων CAATSA, του αμερικανικού νόμου που τιμωρεί όσους αγοράζουν ρωσικά οπλικά συστήματα. Δεύτερο, την πώληση κινητήρων για το τουρκικό μαχητικό KAAN. Τρίτο, μια πολιτική επανασύνδεση με το πρόγραμμα των F-35. Τα φιλοκυβερνητικά μέσα προβάλλουν μάλιστα το KAAN ως πιθανή νατοϊκή λύση για μια Ευρώπη που χρειάζεται παραγωγική βάση (Sabah).

Το πιο βαρύ τουρκικό χαρτί είναι η Συρία. Ο αλ Σάρα, ο πρώην ισλαμιστής αντάρτης που έγινε πρόεδρος μετά την ανατροπή Άσαντ, ζητά διεθνή αναγνώριση ως αρχηγός κράτους. Η Άγκυρα εμφανίζεται ως εγγυητής της νέας Δαμασκού και ζητά περιορισμό της αμερικανικής στήριξης στους Κούρδους μαχητές, τους SDF (Brookings, New Lines).

Ωστόσο, τα εμπόδια είναι σοβαρά. Η Άγκυρα ζητά δυτική τεχνολογία ενώ διαφημίζει αυτάρκεια, ζητά εμπιστοσύνη ενώ κρατά τους ρωσικούς S-400. Και οι νομικές κλειδαριές παραμένουν κλειστές. Το Section 1245 του αμερικανικού αμυντικού προϋπολογισμού μπλοκάρει μεταφορά F-35 όσο η Τουρκία κατέχει τους S-400, ενώ οι κυρώσεις CAATSA είναι ακόμη ενεργές (FY2020 NDAA, CFR). Το επιβεβαιωμένο παράθυρο αφορά κινητήρες, όχι μαχητικά. Η Τουρκία αναβαθμίζεται ως αναγκαίος αλλά μη αξιόπιστος κόμβος, όχι ως ανεμπόδιστος νέος ηγεμόνας (Modern War Institute).

Και η Αθήνα; Έρχεται με θεσμικά ερείσματα, όχι με πακέτο ανταλλαγμάτων. Κράτος-μέλος της ΕΕ, προβλέψιμος σύμμαχος, με ευρωπαϊκά κείμενα που απορρίπτουν το casus belli, την τουρκική απειλή πολέμου αν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα, και τη «Γαλάζια Πατρίδα», το τουρκικό δόγμα θαλάσσιας κυριαρχίας στο Αιγαίο (CNN Greece). Η δημόσια γραμμή είναι ηρεμία, διάλογος και διεθνές δίκαιο. Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι νομικά άκυρο, επειδή αγνοεί τα θαλάσσια δικαιώματα της Κρήτης και των Δωδεκανήσων (Euronews Greece, Liberal). Με τα δημόσια στοιχεία, δεν υπήρχε κλειδωμένο ραντεβού Μητσοτάκη-Ερντογάν, μόνο διερευνητικές συνεννοήσεις, σε αντίθεση με την ορατή προετοιμασία της επαφής Ερντογάν-Τραμπ (SKAI).

Εκεί ακριβώς πιέζεται το αφήγημα του «δεδομένου συμμάχου». Όταν η ασφάλεια πληρώνεται με απτά χαρτιά, τα θεσμικά επιχειρήματα κρατούν την Ελλάδα προβλέψιμη αλλά όχι εξοπλισμένη με μοχλούς. Ο θεσμικός πυρήνας του ΝΑΤΟ αντέχει, όμως η αμερικανική προστασία παρέχεται ολοένα και πιο υπό όρους. Το ερώτημα που η Αθήνα οφείλει να απαντήσει, πριν φθαρούν τα θεσμικά της ερείσματα, είναι απλό: τι φέρνει στο τραπέζι όταν ο απέναντι φέρνει βάσεις, Στενά, τη Συρία και τη σχέση Ερντογάν-Τραμπ.