Καρκίνος: Το τυφλό σημείο μετά το θετικό τεστ

Έχουμε ξαναμιλήσει για ένα ΕΣΥ που στενάζει, για έναν πληθυσμό που ζει περισσότερο αλλά με περισσότερα χρόνια αρρώστιας. Η αρνητική πρωτιά της Ελλάδας στη θνησιμότητα από καρκίνο διαβάστηκε κι αυτή ως ένα ακόμα σοκ στατιστικής. Όμως ο πραγματικά ανησυχητικός αριθμός δεν είναι πόσοι αρρωσταίνουν. Είναι πόσοι καταλήγουν από καρκίνους που, αν βρεθούν νωρίς, θεραπεύονται. Εκεί κρύβεται ένας μηχανισμός αποτυχίας, όχι μια κακή τύχη.

Επειδή η Ελλάδα έχει γερασμένο πληθυσμό, είναι λογικό να καταγράφει περισσότερους θανάτους από καρκίνο. Ο καρκίνος είναι νόσος που συσσωρεύεται στις μεγάλες ηλικίες. Όμως το πρόβλημα παραμένει ακόμα και όταν οι διεθνείς οργανισμοί εξισώνουν τις ηλικίες, με τον λεγόμενο ηλικιακά προσαρμοσμένο δείκτη (Eurostat). Εδώ χρειάζεται μια διάκριση που αλλάζει όλη την ανάγνωση. Η επίπτωση μετρά τις νέες διαγνώσεις. Η θνησιμότητα μετρά τους θανάτους. Οι διεθνείς βάσεις τα διαχωρίζουν ρητά (IARC). Πριν πει κανείς «η Ελλάδα έχει τον χειρότερο κίνδυνο», αξίζει να ρωτήσει τι ακριβώς μετρά το συγκεκριμένο table του ΟΟΣΑ, κάτι που δεν προκύπτει από ανοιχτά πρωτογενή στοιχεία (OECD).

Η ηλικία και οι παράγοντες κινδύνου εξηγούν ένα κομμάτι. Το κάπνισμα παραμένει ο ισχυρότερος ελληνικός επιβαρυντικός παράγοντας, ιδίως για τον καρκίνο του πνεύμονα, ενώ παχυσαρκία και σωματική αδράνεια συνδέονται με παχύ έντερο και μαστό (WHO EMRO). Αλλά αυτά δεν αρκούν. Το πραγματικό σύμπτωμα του προβλήματος είναι ότι χάνουμε ανθρώπους από καρκίνους, όπως του μαστού ή του παχέος εντέρου, που θα μπορούσαν να είχαν σωθεί αν το σύστημα τους έπιανε νωρίς (ECIS). Όταν πεθαίνεις πιο συχνά από αρρώστια που το σύστημα ξέρει πώς να πιάσει έγκαιρα, το πρόβλημα δεν είναι η βιολογία. Είναι η αλυσίδα.

Πού σπάει η αλυσίδα

Η Ελλάδα έχει πλέον οργανωμένα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου για μαστό, τράχηλο και παχύ έντερο (iefimerida). Το κενό δεν είναι στην πρόσκληση. Είναι σε ό,τι έρχεται μετά. Πόσοι ανταποκρίνονται; Πόσοι, μετά από ένα θετικό τεστ, ολοκληρώνουν τη διαγνωστική διερεύνηση; Και σε πόσο χρόνο φτάνουν στη βιοψία ή την κολονοσκόπηση;

Αυτός ο δείκτης, το ποσοστό ολοκλήρωσης (completion rate), είναι που λείπει. Οι δημόσιες ανακοινώσεις δίνουν αθροιστικούς αριθμούς εξετάσεων και ευρημάτων, όχι σταθερούς δείκτες συμμετοχής και χρόνου μέχρι τη διάγνωση (MFA Greece). Για το παχύ έντερο αναφέρονται self-tests και κολονοσκοπήσεις, αλλά όχι δημόσιο ποσοστό ολοκλήρωσης των θετικών τεστ. Ένα θετικό αποτέλεσμα που δεν οδηγεί γρήγορα σε κολονοσκόπηση είναι σαν συναγερμός που χτυπά σε άδειο δωμάτιο.

Μετά τη διάγνωση υψώνεται ένα δεύτερο τείχος. Δεν υπάρχει επίσημο εθνικό dashboard με συγκρίσιμους χρόνους αναμονής για μαγνητική τομογραφία, βιοψία, ογκολογικό χειρουργείο ή πρώτη θεραπεία. Τα ισχυρότερα επίσημα στοιχεία είναι έμμεσα: υψηλές ιδιωτικές δαπάνες, ανεκπλήρωτες ανάγκες λόγω κόστους και αναμονής, υποστελέχωση, άνιση γεωγραφική κατανομή (WHO/European Observatory, OECD/EC Greece Cancer Profile 2025). Τον περασμένο Νοέμβριο, έκθεση του ΠΟΥ διαπίστωσε ότι οι out-of-pocket πληρωμές χτυπούν δυσανάλογα τα χαμηλά εισοδήματα (WHO). Για νέα ογκολογικά φάρμακα, στοιχεία της βιομηχανίας δείχνουν μεγάλες καθυστερήσεις πρόσβασης, δείκτης χρήσιμος αλλά όχι κρατικός (EFPIA).

Τι δουλεύει αλλού; Όχι απλώς να υπάρχουν εξετάσεις, αλλά να μετριέται δημόσια όλη η διαδρομή. Η Αγγλία θέτει στόχο 28 ημερών για διάγνωση και 62 ημερών μέχρι θεραπεία (NHS). Η ΕΕ από το 2022 ζητά αξιολόγηση της αξονικής τομογραφίας χαμηλής δόσης (low-dose CT) για τον πνεύμονα, screening που στην Ελλάδα δεν υπάρχει οργανωμένα (EUR-Lex).

Στην πράξη, η θνησιμότητα πέφτει όταν ο καρκίνος βρει οργανωμένο σύστημα νωρίς, όχι μόνο σύγχρονες θεραπείες αργά. Όσο η Ελλάδα δημοσιεύει πόσες εξετάσεις έγιναν αλλά όχι πόσοι ασθενείς διέσχισαν ολόκληρη την αλυσίδα από το θετικό τεστ ως τη θεραπεία, το κρισιμότερο νούμερο θα μένει αμέτρητο. Κι αυτό το γραφειοκρατικό κενό μετριέται, τελικά, σε ζωές.