Το εκλογικό κενό που παραδίδει κρατίδιο στην AfD

Με 41-42% στις δημοσκοπήσεις, η AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ φτάνει στο σημείο να ελέγξει την αστυνομία και τα σχολεία ενός γερμανικού κρατιδίου, όχι κερδίζοντας την αυτοδυναμία, αλλά εκμεταλλευόμενη ένα κενό του εκλογικού νόμου (INSA, Infratest dimap). Η CDU έπεται 16 έως 18 μονάδες πίσω. Αν συμβεί τον Σεπτέμβριο, θα είναι η πρώτη φορά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο που ακροδεξιός πολιτικός παίρνει εκτελεστική εξουσία σε γερμανικό κρατίδιο. Και δεν θα κριθεί στην κάλπη. Θα κριθεί μέσα στη Βουλή του Μαγδεβούργου, σε μια μυστική ψηφοφορία 97 βουλευτών.

Ο μηχανισμός: ο πολίτης δεν εκλέγει πρωθυπουργό

Στη Γερμανία, αντίθετα με την Ελλάδα, ο πολίτης δεν ψηφίζει πρωθυπουργό. Ψηφίζει για το Landtag, το τοπικό κοινοβούλιο. Αυτό, με μυστική ψηφοφορία, εκλέγει στη συνέχεια τον Ministerpräsident, δηλαδή τον πρωθυπουργό του κρατιδίου (Landtag Sachsen-Anhalt). Στους πρώτους δύο γύρους απαιτείται απόλυτη πλειοψηφία όλων των μελών. Αν κανείς δεν τη συγκεντρώσει, στον τρίτο γύρο αρκεί η σχετική πλειοψηφία των ψηφισάντων (Σύνταγμα Σαξονίας-Άνχαλτ).

Σε αυτόν ακριβώς τον τρίτο γύρο κρύβεται το παράθυρο. Με 42% στις κάλπες, η AfD δεν παίρνει την πλειοψηφία των εδρών. Εκτιμήσεις την τοποθετούν γύρω στις 45 από 97. Στους δύο πρώτους γύρους είναι αδύνατο να εκλέξει δικό της πρωθυπουργό μόνη της. Αν όμως αρκετοί βουλευτές των άλλων κομμάτων απουσιάσουν ή ρίξουν λευκό, ο υποψήφιός της μπορεί να περάσει με σχετική πλειοψηφία. Η μυστικότητα της ψήφου εξαλείφει το πολιτικό κόστος της παρέκκλισης: κανείς δεν θα μάθει ποιοι βουλευτές της CDU ή του SPD δεν εμφανίστηκαν στην αίθουσα εκείνο το πρωί.

Τι ελέγχει πραγματικά ένας πρωθυπουργός κρατιδίου

Δεν πρόκειται για συμβολικό ρόλο. Διορίζει υπουργούς, χαράσσει τη γενική πολιτική γραμμή και ελέγχει αστυνομία, παιδεία, δημόσια διοίκηση και χρηματοδότηση πολιτισμού (Landesregierung Sachsen-Anhalt). Μπορεί να αλλάξει αναλυτικά προγράμματα στα σχολεία, να αναδιατάξει προτεραιότητες στη μετανάστευση, να κόψει επιχορηγήσεις σε ΜΚΟ που θεωρεί «εχθρικές». Συμμετέχει επίσης μέσω Bundesrat, της Άνω Βουλής που εκπροσωπεί τα κρατίδια, στην ομοσπονδιακή νομοθέτηση (Bundestag).

Τα αντίβαρα υπάρχουν. Ομοσπονδιακό δίκαιο, διοικητικά δικαστήρια, καταστατικά δημοσίων υπαλλήλων που δυσκολεύουν τη μαζική αντικατάσταση στελεχών. Όταν δημοσιεύματα μίλησαν για σχέδιο «εκκαθάρισης» της διοίκησης, ο επικεφαλής της AfD στο κρατίδιο Ulrich Siegmund αρνήθηκε παράνομη ιδεολογική παρέμβαση και απέδωσε τη ρητορική σε «συνήθεις πολιτικές θέσεις» (Tagesspiegel, DW). Όμως ο πολιτικός χώρος ελιγμών μέσα στα νόμιμα όρια είναι ευρύς. Στην αστυνομία και στα σχολεία, οι αλλαγές γίνονται γρήγορα αισθητές.

Το «τείχος προστασίας» δεν είναι νόμος

Το Brandmauer, το πολιτικό «τείχος προστασίας» των παραδοσιακών κομμάτων απέναντι στην AfD, δεν είναι συνταγματική απαγόρευση. Είναι αυτοδέσμευση, πρωτίστως της CDU, να μη σχηματίσουν κυβέρνηση ή σταθερή κοινοβουλευτική συνεργασία μαζί της. Στηρίζεται στη μεταπολεμική ιδέα της «μαχόμενης δημοκρατίας», που αρνείται να κανονικοποιήσει δυνάμεις τις οποίες θεωρεί αντιφιλελεύθερες (KAS). Ο καγκελάριος Friedrich Merz επανέλαβε δημόσια ότι δεν υπάρχει συνεργασία με την AfD μετά από κρατιδιακή εκλογή (Brussels Signal).

Το ανάχωμα όμως δοκιμάζεται διαρκώς, σε ad hoc ψηφοφορίες, μειοψηφικές κυβερνήσεις και τοπικές συνεργασίες (Politik & Kommunikation). Στη Σαξονία-Άνχαλτ το μαθηματικά πιθανότερο σενάριο είναι κυβέρνηση CDU μειοψηφίας, που θα χρειαστεί ανοχή της Linke ή σιωπηρές αποχές της AfD για κάθε νόμο. Με άλλα λόγια, η CDU κυβερνά όσο η AfD την αφήνει.

Ο αποκλεισμός της AfD από την εκτελεστική εξουσία μετατρέπει τελικά κάθε κρατιδιακή πλειοψηφία σε όμηρο της ίδιας της απαγόρευσης. Όσο το «τείχος προστασίας» παραμένει απλώς θεσμικό αγνοώντας την οικονομική υστέρηση της Ανατολής, τη δημογραφική φυγή και την αίσθηση υποεκπροσώπησης (rbb24), το γερμανικό πείραμα προειδοποιεί την υπόλοιπη Ευρώπη, και την Ελλάδα, για κάτι δυσάρεστο: ο αποκλεισμός μιας πολιτικής δύναμης χωρίς απαντήσεις στα αίτια της ψήφου, τελικά τη γιγαντώνει.