Πρόγραμμα 80 εκατ. ναυάγησε ενώ είχε εγκρίνει 145 ερευνητικές προτάσεις

Στις 22 Ιουλίου 2025 το υπουργείο Παιδείας ανάρτησε τα προσωρινά αποτελέσματα ενός ερευνητικού προγράμματος 80 εκατ. ευρώ: ποιοι επιστήμονες θα έπαιρναν χρηματοδότηση για τη δουλειά τους. Την ίδια ακριβώς ημέρα, το Συμβούλιο της ΕΕ ενέκρινε την αναθεώρηση του ελληνικού σχεδίου που έβγαζε αυτό το πρόγραμμα από το Ταμείο Ανάκαμψης (ΥΠΑΙΘΑ). Με απλά λόγια: ανακοινώθηκαν επιτυχόντες σε ένα πρόγραμμα που εκείνη τη στιγμή δεν είχε πια χρήματα.

Το πρόγραμμα λεγόταν «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας - Trust Your Stars» και χρηματοδοτούνταν από το Ταμείο Ανάκαμψης, τον ευρωπαϊκό μηχανισμό των δισεκατομμυρίων με τα οποία η Ελλάδα ξαναχτίζει υποδομές μετά την πανδημία. Στόχευε ειδικά σε νέους ερευνητές και σε συνεργασίες πανεπιστημίων. Κατατέθηκαν 1.241 προτάσεις, εγκρίθηκαν προσωρινά 145 και υποβλήθηκαν 203 ενστάσεις (SKAI). Χιλιάδες ερευνητές πέρασαν μήνες στήνοντας ομάδες, υπολογίζοντας μισθούς για υποψήφιους διδάκτορες και εξοπλισμό, για ένα κονδύλι που είχε ήδη φύγει.

Πώς φτάσαμε εδώ

Η σειρά των γεγονότων εξηγεί το μπέρδεμα. Το έργο εντάχθηκε στο Ταμείο το 2022· η πρόσκληση βγήκε τον Απρίλιο του 2024. Όταν όμως αναρτήθηκαν τα προσωρινά αποτελέσματα τον Ιούλιο του 2025, η ευρωπαϊκή χρηματοδοτική του βάση είχε ήδη χαθεί. Η επίσημη πράξη της ανάκλησης ήρθε σχεδόν έναν χρόνο μετά, στις 28 Απριλίου 2026, με απόφαση του αναπληρωτή υπουργού Εθνικής Οικονομίας (in.gr).

Η επίσημη αιτιολογία δεν είναι ότι οι αξιολογήσεις ήταν προβληματικές. Είναι διαδικαστική: το έργο βγήκε από το εγκεκριμένο σχέδιο, άρα έπαψε να είναι επιλέξιμο. Το υπουργείο τονίζει ότι δεν εκταμιεύτηκε κανένα ευρώ και χαρακτηρίζει «απολύτως παραπλανητικές» τις αναφορές περί καταβολών 40 εκατ. ευρώ (ΥΠΑΙΘΑ). Το πρόβλημα ήταν ο χρόνος. Απαντώντας σε ερώτηση στη Βουλή, το υπουργείο απέδωσε την απένταξη στην αδυναμία ολοκλήρωσης του έργου μέσα στο χρονοδιάγραμμα του Ταμείου (ESOS). Μια πρόσκληση του 2024 για έργα διάρκειας δύο ετών δεν χωρούσε στις στενές προθεσμίες του μηχανισμού.

Εδώ όμως μπαίνει το κομμάτι που εξοργίζει την ακαδημαϊκή κοινότητα. Πέρα από το timing, οι ερευνητές αμφισβητούν την ίδια την αξιολόγηση. Ανοιχτή επιστολή 875 επιστημόνων κάνει λόγο για «ενδείξεις χρήσης εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης» στην κρίση των προτάσεων, για αξιολογητές που δεν ταίριαζαν με το γνωστικό αντικείμενο και για μηχανικές, ακόμη και λανθασμένα μεταφρασμένες διατυπώσεις (Alfavita). Προσοχή: αυτά παραμένουν καταγγελίες, όχι αποδεδειγμένο γεγονός. Δεν υπάρχει ανεξάρτητο τεκμήριο ότι μηχανή βαθμολόγησε τις προτάσεις. Ο καθηγητής Αριστείδης Χατζής, που το έφερε ξανά στη δημοσιότητα, περιγράφει πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχε και «εγκρίθηκε την ίδια μέρα που είχε ήδη αφαιρεθεί» (Ethnos).

Τι σημαίνει για τα κονδύλια

Χάνονται τα 80 εκατ.; Η ακριβής απάντηση είναι πιο λεπτή. Στο Ταμείο Ανάκαμψης, η απένταξη ενός έργου δεν σημαίνει αυτόματη απώλεια χρήματος. Ό,τι δεν πληρωθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 αποδεσμεύεται και επιστρέφει στις Βρυξέλλες (Greece 2.0). Το κράτος μπορεί να αντικαταστήσει ένα «αργό» έργο με ένα πιο ώριμο, ώστε να μη χαθεί το κονδύλι. Ακριβώς εδώ κρύβεται η ουσία: η πίεση του χρονοδιαγράμματος ευνοεί ό,τι παραδίδεται γρήγορα και τιμολογείται εύκολα, σε βάρος πιο σύνθετων παρεμβάσεων όπως η έρευνα.

Και δεν είναι μεμονωμένο. Τον Ιανουάριο του 2025 η Ελλάδα είχε ολοκληρώσει μόλις 107 από 381 ορόσημα, με τις πραγματικές πληρωμές στους τελικούς δικαιούχους στο 20% (EDJNet). Έκτοτε η πίεση για γρήγορη απορρόφηση μόνο αυξήθηκε, καθώς πλησιάζουν οι προθεσμίες του 2026. Την ώρα που η κυβέρνηση παρουσιάζει τη γέφυρα μετά το Ταμείο, το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης 23 δισ. ευρώ (To Brief), το Trust Your Stars δείχνει το πραγματικό διακύβευμα: δεν αρκεί να απορροφηθεί το χρήμα εγκαίρως, πρέπει να γίνει κάτι που μένει.

Για την ελληνική έρευνα, τα 80 εκατ. αντιστοιχούσαν σε πάνω από το ένα τέταρτο του πακέτου των 300 εκατ. που είχε ταχθεί στα δημόσια πανεπιστήμια (Το Βήμα) και περίπου στο 5,9% της ετήσιας κρατικής χρηματοδότησης της έρευνας (ΕΚΤ). Το κράτος επικαλείται τον νόμο για να «τακτοποιήσει» τις εκκρεμότητες. Οι 1.241 ερευνητές που αξιολογήθηκαν για ένα πρόγραμμα χωρίς χρήματα δεν ζητούν εξήγηση· ζητούν να τρέξουν τα εγκεκριμένα έργα από άλλη χρηματοδοτική γραμμή.