Αυριανή ηλιακή έκλειψη: δοκιμή για το ευρωπαϊκό δίκτυο

Αύριο, Τετάρτη 12 Αυγούστου, ανάμεσα στις 19:15 και τις 21:30 (ώρα κεντρικής Ευρώπης), η φωτοβολταϊκή παραγωγή στην Ευρώπη μπορεί να πέσει έως και 9,7 GW με καθαρό ουρανό (ENTSO-E). Το αίτιο δεν είναι βλάβη ούτε καύσωνας. Είναι μια ολική ηλιακή έκλειψη, η πρώτη με ηπειρωτική ευρωπαϊκή διαδρομή από το 2006 και η πρώτη ορατή από την ηπειρωτική Ισπανία από το 1905 (ESA). Η σκιά της περνά από Γροιλανδία, Ισλανδία και βόρεια Ισπανία, ρίχνοντας για λίγο το φως σε ένα δίκτυο που κάθε χρόνο στηρίζεται περισσότερο στον Ήλιο.

Γιατί ένα προβλέψιμο φαινόμενο κινητοποιεί τους διαχειριστές

Το ηλεκτρικό δίκτυο είναι μια τεράστια ζυγαριά που πρέπει να ισορροπεί κάθε δευτερόλεπτο: όση ισχύς καταναλώνεται, τόση πρέπει να παράγεται. Στην Ευρώπη ο κοινός παλμός είναι τα 50 Hz. Αν η παραγωγή πέσει κάτω από τη ζήτηση, η συχνότητα τείνει να κατέβει (gridX). Η έκλειψη δεν χαλάει τα φωτοβολταϊκά. Τους κόβει προσωρινά το φως, σαν ένα πελώριο, απόλυτα συγχρονισμένο σύννεφο ή σαν ένα χρονομετρημένο, πολύ γρήγορο ηλιοβασίλεμα.

Το δύσκολο δεν είναι πόση ενέργεια λείπει συνολικά, αλλά ο ρυθμός της αλλαγής. Όταν η ηλιακή ισχύς φεύγει απότομα, άλλες πηγές πρέπει να ανέβουν εξίσου γρήγορα για να καλύψουν το κενό. Πρώτες αντιδρούν οι μπαταρίες, που δίνουν ή απορροφούν ισχύ σχεδόν ακαριαία. Ακολουθούν τα υδροηλεκτρικά και οι μονάδες αερίου, που ανεβάζουν παραγωγή πιο σταδιακά. Και όπου χρειάζεται, οι διασυνδέσεις φέρνουν ρεύμα από γειτονικές χώρες που η σκιά επηρεάζει λιγότερο. Η πρόβλεψη βοηθά, γιατί η ώρα είναι γνωστή στο δευτερόλεπτο, αλλά δεν καταργεί τον συντονισμό σε πραγματικό χρόνο, αφού καιρός, ζήτηση και διαθεσιμότητα μονάδων αλλάζουν στην πράξη.

Γι' αυτό οι διαχειριστές αντιμετωπίζουν την ώρα ως προγραμματισμένο συμβάν: ειδική ομάδα εργασίας, ενημέρωση των αιθουσών ελέγχου, πυκνότερες προβλέψεις από μετεωρολόγους και αναβολή προγραμματισμένων εργασιών στο δίκτυο (ENTSO-E). Η ισπανική Red Eléctrica, που θα δεχθεί από τα μεγαλύτερα πλήγματα, εκτιμά πτώση περίπου 5 GW στην Ιβηρική, γύρω στο 13% της μέγιστης ζήτησης μιας τυπικής αυγουστιάτικης Τετάρτης, και δηλώνει ότι η κάλυψη της ζήτησης δεν αναμένεται να επηρεαστεί, με αυξημένες εφεδρείες και συνεχή παρακολούθηση (Red Eléctrica). Στην Πορτογαλία, η REN μιλά για περίπου 450 MW και χρήση πρόσθετης υδροηλεκτρικής ή θερμικής εφεδρείας (Euronews).

Πρόκειται, με άλλα λόγια, για σχεδιασμένη άσκηση ευελιξίας. Τον Μάρτιο του 2015 η ευρωπαϊκή φωτοβολταϊκή παραγωγή είχε πέσει περίπου 35 GW, πολλαπλάσια της αυριανής, σε ένα δυσκολότερο πρωινό παράθυρο 09:00-12:00, και το σύστημα λειτούργησε χωρίς διακοπές χάρη στην προετοιμασία (Ouest-France). Φέτος το timing είναι ευνοϊκότερο, καθώς η έκλειψη πέφτει αργά, όταν η ηλιακή παραγωγή ήδη κατεβαίνει φυσιολογικά. Οι πραγματικές αβεβαιότητες δεν αφορούν το αν «θα σκοτεινιάσει η Ευρώπη», αλλά πόσο καθαρός θα είναι ο ουρανός και πόση ζήτηση θα φέρει η ζέστη. Στη Γερμανία, ας πούμε, η αναμενόμενη απώλεια είναι της τάξης των 2 GW πάνω σε τεράστια εγκατεστημένη ισχύ (pv magazine).

Τι θα δει και τι όχι η Ελλάδα

Η Ελλάδα όμως βρίσκεται εκτός της ζώνης ολικότητας. Ακουμπά μόνο την άκρη της μερικής ζώνης, στα βορειοδυτικά. Στην Κέρκυρα το φαινόμενο ξεκινά γύρω στις 20:33 με μέγιστο περίπου 20:37 και μόλις 2,35% κάλυψη του δίσκου, ένα ελάχιστο «δάγκωμα» χαμηλά στη δύση που θέλει καθαρό δυτικό ορίζοντα (timeanddate). Στην Αθήνα η έκλειψη είναι απλώς μη ορατή (timeanddate), όπως και στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας (OFA). Η διαφορά ανάμεσα σε μερική και ολική δεν είναι ποσοστό εμπειρίας, είναι άλλη κατηγορία φαινομένου: μόνο στην ολικότητα φαίνονται με γυμνό μάτι η κορόνα και το απότομο ψεύτικο σούρουπο (Planetary Society).

Για όποιον θα κοιτάξει, ο κανόνας είναι απόλυτος. Αν φαίνεται έστω κι ένα κομμάτι της φωτεινής επιφάνειας του Ήλιου, δεν κοιτάμε χωρίς κατάλληλο φίλτρο. Ασφαλή είναι μόνο τα γυαλιά έκλειψης με σήμανση ISO 12312-2, από γνωστό κατασκευαστή (AAS). Γυαλιά ηλίου, καπνισμένο γυαλί, ακτινογραφίες ή CD δεν προστατεύουν, γιατί η βλάβη στον αμφιβληστροειδή έρχεται χωρίς πόνο (IAC). Και ποτέ μέσα από κιάλια ή τηλεσκόπιο χωρίς ειδικό φίλτρο μπροστά από τον φακό (NASA).

Αν δεν βρείτε πιστοποιημένα γυαλιά, η ασφαλής λύση δεν είναι ο συμβιβασμός αλλά η έμμεση προβολή: μια τρύπα σε χαρτόνι ή ένα σουρωτήρι που ρίχνει το είδωλο του Ήλιου σε μια επιφάνεια (UKHSA). Στην Ελλάδα το θέαμα θα είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Όμως αύριο το βράδυ, όσο εσείς ψάχνετε δυτικό ορίζοντα, στην άλλη άκρη της ηπείρου ένα ολόκληρο δίκτυο θα εκτελεί στο δευτερόλεπτο μια άσκηση που περίμενε εδώ και μήνες.