Ο Ζελένσκι αλλάζει πρωθυπουργό με φόντο το σκάνδαλο των 100 εκατ. δολαρίων

Ένα σκάνδαλο δωροδοκιών στην καρδιά της ουκρανικής ενέργειας έγινε ο καταλύτης για την πιο σαρωτική κυβερνητική αλλαγή του πολέμου. Στις 12 Ιουλίου, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε την αποχώρηση της πρωθυπουργού Γιούλιας Σβιριντένκο, μόλις έναν χρόνο μετά τον διορισμό της, μέσα σε έναν ανασχηματισμό που δεν αγγίζει μόνο το υπουργικό συμβούλιο αλλά και την ηγεσία των υπηρεσιών επιβολής του νόμου (UNN, DW). Για μια χώρα σε πόλεμο, που εξαρτάται από δυτικά όπλα και χρήμα, η αλλαγή προσώπου στην κορυφή δεν είναι εσωτερική λεπτομέρεια. Είναι δοκιμασία αξιοπιστίας μπροστά στους εταίρους που πληρώνουν.

Για να καταλάβει κανείς γιατί τώρα, πρέπει να δει τι προηγήθηκε. Η υπόθεση «Midas», η μεγαλύτερη έρευνα διαφθοράς της θητείας Ζελένσκι, αφορά φερόμενο κύκλωμα γύρω από την κρατική Energoatom. Το ουκρανικό Εθνικό Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς (NABU) και η Ειδική Αντιδιαφθορική Εισαγγελία (SAPO) μιλούν για έρευνα άνω των 15 μηνών, με χιλιάδες ώρες ηχογραφήσεων και ισχυρισμούς ότι στελέχη ζητούσαν μίζες 10%-15% από προμηθευτές, με περίπου 100 εκατ. δολάρια να περνούν από μηχανισμό ξεπλύματος (NABU, Al Jazeera). Το βάρος της υπόθεσης δεν είναι το ποσό. Είναι ότι η Energoatom παράγει πάνω από το μισό ρεύμα της χώρας και διαχειρίζεται τους πυρηνικούς σταθμούς, τη στιγμή που η Ρωσία χτυπά συστηματικά το ενεργειακό δίκτυο (Brookings).

Το κύκλωμα φτάνει επικίνδυνα κοντά στον πρόεδρο. Ρεπορτάζ κατονομάζουν ως κεντρικό πρόσωπο τον επιχειρηματία Timur Mindich, μακροχρόνιο συνεργάτη του Ζελένσκι και συνιδιοκτήτη της εταιρείας παραγωγής Kvartal 95. Πρόκειται για ισχυρισμούς των αρχών, όχι για δικαστικά αποδεδειγμένη ενοχή (VSquare). Δεν είναι το πρώτο χτύπημα στον στενό κύκλο. Τον Μάιο, ο πρώην επικεφαλής του Γραφείου Προέδρου Αντρίι Γερμάκ είχε ήδη παραπεμφθεί σε προφυλάκιση για ξέπλυμα (To Brief).

Μια κυβέρνηση σε μορφή ομάδας κρούσης

Εδώ κρύβεται η ουσία του ανασχηματισμού. Ο Ζελένσκι δεν παρουσιάζει συνταγματική αλλαγή, αλλά ένα πιο προεδρικοκεντρικό μοντέλο διοίκησης: για κάθε κρίσιμη προτεραιότητα θα υπάρχει, όπως είπε, «a specific, experienced person», ένας συγκεκριμένος έμπειρος υπεύθυνος για την υλοποίηση όσων συμφωνούνται στο επίπεδο ηγετών (Euromaidan Press). Πρακτικά, ο πρωθυπουργός παύει να είναι ο μοναδικός διαχειριστής. Γίνεται κόμβος σε ένα δίκτυο εξειδικευμένων εντολοδόχων γύρω από την προεδρία, με χωριστά χαρτοφυλάκια για τη σχέση με τις ΗΠΑ, το σύστημα αεράμυνας Patriot, την ευρωπαϊκή αντιαεροπορική συνεργασία και τη χειμερινή ενεργειακή ανθεκτικότητα (India Today). Η ίδια η Σβιριντένκο δεν εξαφανίζεται. Ο Ζελένσκι της πρότεινε «a new significant direction in relations with a key partner», μια νέα σημαντική αποστολή σε βασικό εταίρο, με βουλευτές και μέσα να μιλούν ανεπίσημα για την πρεσβεία στην Ουάσιγκτον (Saudi Gazette).

Προσοχή σε αυτό που δεν επιβεβαιώθηκε. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί επίσημα διάδοχος, αν και κυκλοφορούν ονόματα όπως ο Σερχίι Κορέτσκι, ούτε ολόκληρο το οργανόγραμμα των «υπερ-συμβούλων». Και δεν υπάρχει δημόσιο έγγραφο που να συνδέει αιτιωδώς το Midas με τον ανασχηματισμό. Η ανάγνωση περί προεδρικού αναχώματος απέναντι στη διαφθορά είναι εύλογη ερμηνεία, όχι αποδεδειγμένο κίνητρο.

Το δίλημμα: πρώτα η υλοποίηση

Η Δύση διαβάζει την κίνηση με απλό κριτήριο: μετατρέπει το Κίεβο τις υποσχέσεις σε παραδόσεις; Η Ουάσιγκτον έδωσε αυτή την εβδομάδα πράσινο φως για ουκρανική παραγωγή πυραύλων Patriot αμερικανικού σχεδιασμού, αλλά η υλοποίηση απέχει μήνες και το μνημόνιο παραμένει ανυπόγραφο (RTE, Military Times). Υπέρ του Κιέβου μετρά ότι η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση είναι ήδη δεμένη με μηχανισμούς λογοδοσίας, όπως το Ukraine Facility με το ξεχωριστό Ελεγκτικό Συμβούλιό του (European Commission). Αντίστοιχα, η αμερικανο-ουκρανική συμφωνία ασφαλείας συνδέει τη στήριξη με μεταρρυθμίσεις και διακυβέρνηση (U.S. State Department).

Εδώ όμως είναι η αντίφαση. Όταν το επείγον αίτημα είναι αντιαεροπορική άμυνα «τώρα», η ανταμοιβή πηγαίνει στους πιο αποτελεσματικούς διαχειριστές του προεδρικού κέντρου, όχι στους πιο αυτόνομους θεσμούς. Η ίδια δυτική πίεση που απαιτεί διαφάνεια μπορεί να ενισχύει τη λογική «πρώτα η παράδοση, μετά η λογοδοσία». Ο Ζελένσκι έκανε μια κίνηση που μοιάζει με θωράκιση αξιοπιστίας. Αν όμως η νέα αρχιτεκτονική συγκεντρώνει περισσότερη εξουσία γύρω από το προεδρικό γραφείο ενώ οι εισαγγελείς πλησιάζουν τους φίλους του, το ερώτημα ποιος ελέγχει ποιον δεν λύθηκε. Απλώς μετατέθηκε στη Βερχόβνα Ράντα, το ουκρανικό κοινοβούλιο, που θα κληθεί να επικυρώσει τη νέα κυβέρνηση.