Ένοχες Airbus και Air France για το AF447

Το πρόστιμο είναι 225.000 ευρώ για καθεμία εταιρεία, το ανώτατο που προβλέπει ο γαλλικός ποινικός κώδικας για νομικό πρόσωπο σε υπόθεση ανθρωποκτονίας εξ αμελείας, και ταυτόχρονα τόσο μικρό ώστε για την Airbus αντιστοιχεί σε λίγα δευτερόλεπτα τζίρου. Παρ' όλα αυτά, το Εφετείο του Παρισιού στις 21 Μαΐου έκρινε ένοχους τους κολοσσούς, κλείνοντας 17 χρόνια δικαστικής αναμονής για τις οικογένειες των 228 θυμάτων και ανατρέποντας το βολικό αφήγημα της αποκλειστικής ευθύνης των πιλότων (Euronews, RTE).

Τη νύχτα της 1ης Ιουνίου 2009, η πτήση AF447 από το Ρίο στο Παρίσι, ένα Airbus A330 με 228 ανθρώπους, μπήκε σε ζώνη καταιγίδας πάνω από τον Ατλαντικό. Σε ύψος περίπου 11 χιλιομέτρων, παγοκρύσταλλοι φράξαν τους αισθητήρες Pitot, τους μικρούς σωληνοειδείς αισθητήρες που υπολογίζουν την ταχύτητα του αεροσκάφους από την πίεση του αέρα. Οι ενδείξεις ταχύτητας έγιναν αναξιόπιστες, ο αυτόματος πιλότος αποσυνδέθηκε αυτόματα (αυτή είναι η σχεδιαστική του αντίδραση σε αντικρουόμενα δεδομένα), και το πλήρωμα βρέθηκε να χειρίζεται χειροκίνητα ένα μεγάλο αεροσκάφος σε δύσκολο περιβάλλον (BEA).

Αυτό που ακολούθησε ήταν stall, δηλαδή απώλεια αεροδυναμικής στήριξης επειδή η γωνία προσβολής των φτερών έγινε υπερβολική. Το αεροπλάνο ήταν θεωρητικά ανακτήσιμο. Αντί όμως να χαμηλώσει τη μύτη για να επιταχύνει, ο νεαρότερος συγκυβερνήτης τράβηξε το χειριστήριο προς τα πάνω και το κράτησε εκεί. Μέσα σε τρεισήμισι λεπτά, το A330 έπεσε στον ωκεανό.

Από το «λάθος του πιλότου» στη συστημική αμέλεια

Στην πρωτόδικη απόφαση του 2023, το δικαστήριο είχε δεχθεί ότι Airbus και Air France είχαν υποπέσει σε αμέλειες, αλλά δεν είχε αναγνωρίσει βέβαιο αιτιώδη σύνδεσμο με τη συντριβή. Το Εφετείο τον αναγνώρισε. Έκρινε δηλαδή ότι οι εταιρικές παραλείψεις διαμόρφωσαν το πλαίσιο μέσα στο οποίο έδρασαν λανθασμένα οι πιλότοι (Le Figaro, Channel News Asia).

Επί 17 χρόνια το επικρατούν αφήγημα ήταν «λάθος του πιλότου σε δύσκολες συνθήκες». Τώρα το δικαστήριο λέει κάτι διαφορετικό: το πλήρωμα δεν εκπαιδεύτηκε επαρκώς για αυτή ακριβώς τη συνθήκη, αν και το πρόβλημα ήταν γνωστό. Στην Airbus καταλογίστηκε ότι υποτίμησε τη σοβαρότητα των επαναλαμβανόμενων περιστατικών «αναξιόπιστης ταχύτητας» στα A330/A340 και δεν ενημέρωσε επειγόντως τις αεροπορικές. Στην Air France ότι, ενώ γνώριζε, δεν προσάρμοσε την εκπαίδευση πληρωμάτων.

Τα στοιχεία υπέρ αυτής της γραμμής είναι τεκμηριωμένα. Είχαν προηγηθεί παρόμοια περιστατικά πάγωσης Pitot, η Air France είχε ήδη ξεκινήσει διαδικασία αντικατάστασης των συγκεκριμένων Thales probes, και μόλις λίγους μήνες μετά τη συντριβή η EASA εξέδωσε επείγουσα οδηγία αξιοπλοΐας για αφαίρεσή τους (EASA, FAA). Όταν ένα ρίσκο είναι γνωστό, υπάρχει διαθέσιμη λύση, και η λύση δεν προκρίνεται ως επείγουσα, τότε δεν μιλάμε για ατυχία αλλά για επιλογή.

Γιατί ένα ψίχουλο πρόστιμο μετράει

Η Airbus ανακοίνωσε ήδη προσφυγή στο Cour de cassation, το γαλλικό Ανώτατο Ακυρωτικό (Airbus). Άρα η ιστορία δεν τελείωσε δικαστικά. Η καταγραφή ποινικής εταιρικής αμέλειας δημιουργεί όμως τεράστιο αόρατο κόστος, ενεργοποιώντας άμεσα αυξημένο κίνδυνο αστικών αγωγών (litigation risk), πίεση στα ασφαλιστικά premiums και αυστηρότερες υποχρεώσεις compliance. Οι οικογένειες των θυμάτων, που είχαν δεχθεί την πρωτόδικη αθώωση ως δεύτερη απώλεια, παίρνουν επιτέλους τη θεσμική αναγνώριση που οι ίδιες αποζημιώσεις (ρυθμισμένες ξεχωριστά από τη Σύμβαση του Μόντρεαλ) δεν μπορούσαν να δώσουν (Irish Times, IATA).

Μετά το AF447, η εκπαίδευση πιλότων άλλαξε παγκοσμίως: εισήχθησαν αυστηρότερα πρωτόκολλα για unreliable airspeed (η λεγόμενη μέθοδος «pitch and power»: κρατάς σταθερή κλίση και ισχύ, ελέγχεις ενδείξεις, και πας σε επίλυση μετά), και η ανάκτηση από stall σε μεγάλο ύψος μπήκε στα υποχρεωτικά πρωτόκολλα (FAA, ICAO). Με άλλα λόγια, η βιομηχανία αναγνώρισε de facto αυτό που το δικαστήριο πιστοποιεί τώρα de jure.

Πόσες φορές πρέπει να συμβεί ένα γνωστό περιστατικό για να μετατραπεί σε υποχρεωτική εκπαίδευση, και ποιος ορίζει το κατώφλι; Στις ελληνικές τραγωδίες των τελευταίων ετών η ερώτηση επανέρχεται με την ίδια ένταση, με διαφορετικούς αισθητήρες κάθε φορά.