Ο Μπέρναμ αναλαμβάνει τη Βρετανία με το ταμείο κλειδωμένο

Ο Άντι Μπέρναμ, ο δήμαρχος του Μεγάλου Μάντσεστερ, ανακηρύχθηκε την Παρασκευή 17 Ιουλίου ηγέτης των Εργατικών χωρίς αντίπαλο και ορκίζεται πρωθυπουργός της Βρετανίας τη Δευτέρα 20 Ιουλίου. Στην πρώτη του ομιλία υποσχέθηκε «ελπίδα» και το τέλος σαράντα χρόνων θατσερισμού, μέσα από αποκέντρωση εξουσίας και κοινωνικές επενδύσεις (Time). Το εμπόδιο σε αυτή την υπόσχεση δεν είναι ο Νάιτζελ Φάρατζ και το Reform. Είναι ο ίδιος ο προϋπολογισμός που κληρονομεί.

Ο νέος πρωθυπουργός παραλαμβάνει ένα κράτος με ελάχιστο δημοσιονομικό οξυγόνο. Μόνο για τόκους χρέους η Βρετανία ξοδεύει περίπου £110 δισ. τον χρόνο, δηλαδή γύρω στο 8% όλης της δημόσιας δαπάνης (IFS). Πάνω σε αυτό, ο προκάτοχός του Κιρ Στάρμερ του άφησε μια φορολογική δέσμευση που κλειδώνει τις μεγαλύτερες πηγές εσόδων.

Το εμπόδιο έχει όνομα: tax lock, το φορολογικό κλείδωμα. Δεν είναι νόμος, αλλά προεκλογική δέσμευση του μανιφέστου των Εργατικών του 2024 να μην αυξηθούν οι συντελεστές σε τρεις μαζικούς φόρους των νοικοκυριών. Πρόκειται για τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (National Insurance), τον φόρο εισοδήματος και τον ΦΠΑ (Labour manifesto, Institute for Government). Είναι ακριβώς οι φόροι που φέρνουν τα περισσότερα και σταθερότερα έσοδα.

Κλειδώνοντάς τους, ο Στάρμερ έβγαλε από το τραπέζι τις πιο αποδοτικές πηγές χρηματοδότησης. Για να μη σπάσει τυπικά τη δέσμευση, η κυβέρνηση κατέφυγε στην αύξηση των εργοδοτικών εισφορών, από 13,8% σε 15%, μέτρο που προβλέφθηκε να αποδώσει £23,8 δισ. το 2025/26. Ακόμη και έτσι, μόνο για να αποκαταστήσει το περιθώριο απέναντι στους δικούς της κανόνες, η κυβέρνηση χρειάστηκε να βρει τουλάχιστον £14 δισ. (Institute for Government).

Το «Manchesterism» συναντά το Θησαυροφυλάκιο

Εδώ είναι η σύγκρουση. Ο Μπέρναμ πουλάει το «Manchesterism». Δεν εννοεί εθνικοποιήσεις, αλλά μεταφορά εξουσίας και χρημάτων από το Λονδίνο στις περιφέρειες, με το κράτος να κατευθύνει την ανάπτυξη αντί να ελπίζει ότι θα «στάξει» προς τα κάτω (Centre for Cities). Το επικαλείται με απτά παραδείγματα. Στο Μάντσεστερ επανέφερε τα λεωφορεία σε δημόσιο έλεγχο και έχτισε βιομηχανική στρατηγική για οικονομία άνω των £100 δισ.

Το πρόβλημα είναι ότι, σύμφωνα με το BBC, το εθνικό πρόγραμμα δεν είναι ακόμη κοστολογημένο (BBC). Επιδοτήσεις για την πράσινη μετάβαση, επενδύσεις σε μεταφορές και στέγη, ελάφρυνση των μικρών επιχειρήσεων: όλα κοστίζουν. Και το φορολογικό κλείδωμα κλείνει τον εύκολο δρόμο για να πληρωθούν.

Ο δημοσιονομικός διάδρομος είναι στενός, όχι επειδή δεν υπάρχει καθόλου περιθώριο, αλλά επειδή συνυπάρχει με τεράστιες ανάγκες δανεισμού. Το κράτος πρέπει να βγει φέτος στις αγορές με προγραμματισμένη έκδοση ομολόγων £252,1 δισ. (Debt Management Report). Οι επενδυτές, εξάλλου, διαβάζουν ακόμη τη Βρετανία μέσα από τη μνήμη του 2022. Τότε η Τράπεζα της Αγγλίας αναγκάστηκε να παρέμβει έκτακτα στην αγορά ομολόγων, μετά το αχρηματοδότητο μίνι-προϋπολογισμό της Λιζ Τρας (Bank of England). Γι' αυτό οι αγορές κοιτούν τον πρωθυπουργό και τον νέο υπουργό Οικονομικών ως ένα ενιαίο τεστ αξιοπιστίας. Κάθε υπόσχεση μεγάλης στροφής χωρίς πειστική κοστολόγηση ανεβάζει το ασφάλιστρο κινδύνου, δηλαδή το επιτόκιο που απαιτούν για να δανείσουν το βρετανικό κράτος.

Αυτό εξηγεί γιατί η νίκη του Μπέρναμ ήρθε με όρους. Ο Ντάρεν Τζόουνς, βασικός σύμμαχος του Στάρμερ, αποσύρθηκε από τη διαδοχή μόνο αφού πήρε διαβεβαιώσεις. Ίσως λίγος επιπλέον δανεισμός, αλλά όχι ρήξη με τους δημοσιονομικούς κανόνες (Guardian, FT). Το παλιό κέντρο των Starmerites έχασε τον έλεγχο της ηγεσίας, αλλά κράτησε τον μοχλό της πειθαρχίας μέσα από το Θησαυροφυλάκιο. Το πρώτο πραγματικό τεστ δεν είναι η ρητορική περί «ελπίδας», αλλά ποιον θα διορίσει υπουργό Οικονομικών: πρόσωπο συνέχειας ή πρόσωπο αναπτυξιακής στροφής.

Ο χρόνος του λειτουργεί διφορούμενα. Η Βουλή έκλεισε στις 16 Ιουλίου και επιστρέφει την 1η Σεπτεμβρίου, οπότε ο Μπέρναμ κυβερνά χωρίς άμεσο κοινοβουλευτικό έλεγχο για σχεδόν επτά εβδομάδες (UK in a Changing Europe). Το ίδιο παράθυρο, όμως, είναι και σχεδόν μηδενικός χρόνος για να δείξει αποτελέσματα, τη στιγμή που το Reform του Φάρατζ περιμένει το πρώτο σημάδι ότι άλλαξε ο ηγέτης αλλά όχι το καθεστώς (To Brief).

Το αναδιανεμητικό αφήγημα του Μπέρναμ προϋποθέτει χρήμα που το φορολογικό κλείδωμα έχει ήδη δεσμεύσει. Όσο δεν το ξεκλειδώνει, το «τέλος του θατσερισμού» μένει σύνθημα που θα το πληρώσει ο επόμενος προϋπολογισμός. Και ο λογαριασμός, όχι ο Φάρατζ, θα κρίνει αν το Manchesterism γίνεται πολιτική ή παραμένει εκλογικό σύνθημα.