Η Κομισιόν ενέκρινε 4,77 δισ., όχι όμως αιτήσεις

Χθες η Κομισιόν ενέκρινε για την Ελλάδα ένα σχέδιο 4,77 δισ. ευρώ για ανακαινίσεις σπιτιών, καθαρή θέρμανση και μεταφορές έως το 2032 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, To Brief). Πρόκειται για το ελληνικό σκέλος του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, ενός ευρωπαϊκού εργαλείου φτιαγμένου να απαλύνει την ακρίβεια που θα φέρει η νέα τιμολόγηση των καυσίμων. Αν όμως ψάξατε αυτές τις μέρες πότε ανοίγει η επιδότηση για τον ηλιακό θερμοσίφωνα ή την αντλία θερμότητας, η απάντηση είναι δυσάρεστη: σήμερα δεν υπάρχει ούτε μία ανοιχτή αίτηση, ούτε οριστικά κριτήρια.

Η κυβέρνηση παρουσίασε την έγκριση ως «άμεση ενεργοποίηση» 5,3 δισ. ευρώ. Ο αριθμός θέλει μια διόρθωση: το ποσό που ενέκρινε η Κομισιόν είναι 4,77 δισ., από τα οποία 3,57 δισ. βάζει η ΕΕ και 1,2 δισ. το ελληνικό Δημόσιο· τα 5,3 δισ. προκύπτουν όταν προστεθεί ο ΦΠΑ πάνω στο ίδιο πακέτο (ΥΠΟΙΚ, To Vima). Και «έγκριση» δεν σημαίνει χρήματα τώρα: το ταμείο πληρώνει μόνο αφού η Ελλάδα αποδείξει ότι έπιασε συγκεκριμένους στόχους. Η πρώτη αίτηση πληρωμής προς τις Βρυξέλλες μπορεί να έρθει στο α΄ τρίμηνο του 2027, αφού πρώτα ξεκινήσει η υλοποίηση και δείξει αποτελέσματα.

Γιατί φτιάχτηκε αυτό το ταμείο

Είναι το αντιστάθμισμα μιας απόφασης που έρχεται. Από το 2028 ξεκινά το ETS2, ένα νέο ευρωπαϊκό σύστημα που βάζει τιμή στον άνθρακα των καυσίμων για κτίρια και οδικές μεταφορές (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Δεν χρεώνεται απευθείας ο πολίτης· υπόχρεος είναι ο προμηθευτής που διαθέτει το καύσιμο στην αγορά. Το κόστος όμως μπορεί να περάσει στην αντλία της βενζίνης και στο πετρέλαιο θέρμανσης. Γι' αυτό ο ευρωπαϊκός κανονισμός στοχεύει ρητά τα ευάλωτα νοικοκυριά και βάζει ένα όριο: η άμεση εισοδηματική στήριξη δεν επιτρέπεται να ξεπερνά το 37,5% κάθε σχεδίου, ώστε τα λεφτά να πάνε κυρίως σε μόνιμες επενδύσεις και όχι σε ετήσια επιδότηση λογαριασμών (EUR-Lex).

Τι αγοράζουν λοιπόν τα 4,77 δισ.; Το μεγαλύτερο κομμάτι, περίπου 1,75 δισ. ευρώ, πάει στην ανακαίνιση 62.000 κατοικιών και σε τουλάχιστον 200.000 αντλίες θερμότητας και ηλιακά συστήματα· άλλο σχεδόν μισό δισεκατομμύριο χτίζει 2.800 κοινωνικές κατοικίες και 15 φοιτητικές εστίες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Από τα μέτρα ξεχωρίζει το κοινωνικό leasing ηλεκτρικού αυτοκινήτου, που μοιράζει 165 εκατ. ευρώ σε 15.000 νοικοκυριά (To Vima), δηλαδή περίπου 11.000 ευρώ δημόσιας δαπάνης ανά νοικοκυριό. Το μίσθωμα έως 150 ευρώ τον μήνα και τα εισοδηματικά όρια, από 10.500 ευρώ για μονομελές νοικοκυριό, εμφανίζονται σε δημοσιεύματα (The TOC, GoCar), αλλά δεν έχουν κλειδώσει σε καμία προκήρυξη.

Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα. Αφού ο κανονισμός θέλει τα περισσότερα λεφτά σε μόνιμες επενδύσεις κι όχι σε επιδόματα, τα περισσότερα μέτρα περνούν μέσα από αίτηση και ίδια συμμετοχή. Τα λίγα που δεν απαιτούν κεφάλαιο μπροστά, δηλαδή τα λεωφορεία, οι κοινωνικές κατοικίες και οι εστίες, δεν αποκλείουν εκ προοιμίου ενοικιαστές και νοικοκυριά χωρίς αποταμίευση. Αλλά για μια ανακαίνιση με αίτηση, ακόμη κι όταν η επιδότηση ξεπερνά το 80%, μένουν 2.000 έως 5.000 ευρώ να τα βάλει από την τσέπη του το νοικοκυριό, ποσό απαγορευτικό ακριβώς για τον φτωχότερο στόχο (Newpost). Και η κάλυψη είναι εξ αρχής μερική: το σχέδιο αναγνωρίζει 1,76 εκατ. νοικοκυριά σε ενεργειακά κακά σπίτια, όμως υπόσχεται να βγάλει από τη φτώχεια 460.000 έως το 2032 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Υπάρχει και ένα προηγούμενο. Ελεγκτές της ΕΕ διαπίστωσαν φέτος ότι από 43 δισ. ευρώ του Ταμείου Ανάκαμψης για ανακαινίσεις, μόλις 3 στα 111 μέτρα είχαν στόχο δεμένο με πραγματική εξοικονόμηση ενέργειας (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, Euronews). Μια αντλία θερμότητας καίει 3 έως 5 φορές λιγότερη ενέργεια από λέβητα αερίου (Bruegel), αλλά μόνο αν τα λεφτά πάνε στα χειρότερα κτίρια και μετρηθούν σε πραγματικές κιλοβατώρες, όχι σε πλήθος δικαιούχων.

Το επόμενο ραντεβού είναι η δημοσίευση των προκηρύξεων: η στιγμή που η Ειδική Υπηρεσία του υπουργείου Οικονομικών, με επικεφαλής τον Θεόδωρο Κουναδέα, θα βγάλει τα οριστικά κριτήρια και το χρονοδιάγραμμα ανά μέτρο. Ώσπου να συμβεί αυτό, τα 4,77 δισ. ευρώ είναι εγκεκριμένος στόχος, όχι διαθέσιμο πρόγραμμα. Και το αν θα μειώσουν μόνιμα τους λογαριασμούς ή θα επιδοτούν κάθε χρόνο το ίδιο πρόβλημα θα κριθεί στην πρώτη κιλοβατώρα που θα εξοικονομηθεί, όχι στο πρώτο δελτίο Τύπου.