Κλητεύσεις δημοσιογράφων για το δωρισμένο Air Force One

Ένα μεταχειρισμένο Boeing 747-8, δώρο του Κατάρ με κόστος μετασκευής που το ρεπορτάζ τοποθετεί κοντά στο 1 δισ. δολάρια (Guardian), έγινε η αφορμή για μια πρωτοφανή κίνηση. Λίγες μέρες μετά τις αποκαλύψεις για τα κενά ασφαλείας του, τέσσερις δημοσιογράφοι των New York Times βρήκαν ομοσπονδιακούς πράκτορες στην πόρτα του σπιτιού τους να τους επιδίδουν κλήση για κατάθεση. Η κυβέρνηση Τραμπ μετατρέπει έτσι ένα ρεπορτάζ για τη δωρεά ενός ξένου κράτους σε ποινική έρευνα διαρροής, και το κάνει με το πιο εξαναγκαστικό εργαλείο που διαθέτει απέναντι στον Τύπο.

Οι κλητευμένοι κατονομάζονται: Julian Barnes, Eric Lipton, Tyler Pager και Eric Schmitt, ρεπόρτερ εθνικής ασφάλειας της εφημερίδας. Κλήθηκαν να εμφανιστούν ενώπιον ομοσπονδιακού σώματος ενόρκων (grand jury) στο Μανχάταν, με ημερομηνία στις 15 Ιουλίου (CBS). Το grand jury δεν κρίνει ενοχή, εξετάζει αν υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για απαγγελία κατηγορίας, και μπορεί να υποχρεώσει μάρτυρα να καταθέσει. Στην πράξη, το να σύρεται εκεί ένας δημοσιογράφος φέρνει το κράτος πολύ κοντά στον εξαναγκασμό αποκάλυψης της πηγής του.

Πώς φτάσαμε εδώ

Η αλληλουχία είναι σφιχτή. Στις 8 Ιουλίου ο Τραμπ εγκατέλειψε το νέο καταριανό 747 φεύγοντας από την Τουρκία και επέστρεψε στο παλαιότερο Air Force One, με τη Secret Service να φέρεται να συνιστά την αλλαγή ως προληπτικό μέτρο εν μέσω έντασης με το Ιράν (USA Today). Την επομένη, οι Times αποκάλυψαν ότι το νέο αεροσκάφος δεν διέθετε τις ίδιες αμυντικές αντιδράσεις με το παλιό, μεταξύ αυτών προηγμένες αντιπυραυλικές δυνατότητες.

Το σημείο-κλειδί είναι πως η μετασκευή έγινε εσπευσμένα. Για να παραδοθεί το «ενδιάμεσο» αεροσκάφος νωρίτερα, παραλείφθηκε μέρος των αναβαθμίσεων που είχαν σχεδιαστεί για τα κανονικά προεδρικά αεροπλάνα (Guardian). Αυτό ακριβώς το ρεπορτάζ, για ένα δώρο που μπήκε βιαστικά σε χρήση χωρίς πλήρη συστήματα αυτοπροστασίας, πυροδότησε την έρευνα διαρροής.

Έπειτα, σύμφωνα με όσα οι ίδιοι οι Times απέδωσαν σε πηγές τους, ο διευθυντής του FBI Κας Πατέλ και ανώτεροι αξιωματούχοι του υπουργείου Δικαιοσύνης συναντήθηκαν στον Λευκό Οίκο για να συζητήσουν τη διαρροή, και την ίδια μέρα εκδόθηκαν οι κλητεύσεις (Mint). Η επίσημη γραμμή του υπουργείου είναι στενή αλλά καθαρή: «οι δημοσιογράφοι δεν είναι οι στόχοι, στόχοι είναι όσοι διαρρέουν διαβαθμισμένες πληροφορίες» (CBS).

Ο μηχανισμός που παρακάμπτει τους δικούς του κανόνες

Ο δρόμος ως εδώ δεν είναι τυχαίος. Το ομοσπονδιακό σώμα ενόρκων μπορεί να υποχρεώσει σε κατάθεση, και το Υπουργείο Δικαιοσύνης έχει, θεωρητικά, δικούς του φραγμούς. Οι εσωτερικές οδηγίες του (το άρθρο 28 CFR 50.10) ορίζουν ότι μια κλήτευση προς δημοσιογράφο είναι μέτρο έσχατης ανάγκης. Πρέπει πρώτα να εξαντληθούν όλες οι εναλλακτικές, το αίτημα να είναι στενά διατυπωμένο, και η έγκριση να δίνεται σε πολύ υψηλό επίπεδο (ecfr.gov).

Η κυβέρνηση όμως δεν δεσμεύεται νομικά από αυτές τις οδηγίες, επειδή είναι εσωτερικές. Το ίδιο το κείμενο ξεκαθαρίζει ότι δεν γεννά δικαίωμα δικαστικής προστασίας. Και το Ανώτατο Δικαστήριο, με την ιστορική απόφαση Branzburg v. Hayes, δεν αναγνώρισε απόλυτο δικαίωμα δημοσιογράφου να αρνηθεί κατάθεση σε grand jury (Justia). Η προστασία του Τύπου εδώ στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αυτοσυγκράτηση της ίδιας της κυβέρνησης που έχει συμφέρον να κλείσει τη διαρροή.

Και δεν είναι μεμονωμένο επεισόδιο. Το AP είχε ήδη καταγράψει πρόσφατες κλητεύσεις προς Washington Post και Wall Street Journal, που αποσύρθηκαν μετά από αντιδράσεις (AP, India Today). Ο πρόεδρος της Reporters Committee, Bruce Brown, μιλά για ρήξη με μια μακρόχρονη πρακτική, ενώ η Επιτροπή Προστασίας Δημοσιογράφων (CPJ) ζήτησε άμεση απόσυρση των κλήσεων (AJC).

Και εδώ κλείνει ο κύκλος. Το ρεπορτάζ ρωτούσε αν είναι θεσμικά καθαρό ένα ξένο δώρο εκατομμυρίων προς τον προεδρικό στόλο, ένα αεροσκάφος που, όπως ανέφεραν αμερικανικά μέσα, προβλέπεται να καταλήξει στο ίδρυμα της προεδρικής βιβλιοθήκης του Τραμπ (ABC). Δεκατρείς Δημοκρατικοί γερουσιαστές ζήτησαν εξηγήσεις για τη βιαστική μετασκευή (Aviation Week). Δεν εντοπίστηκε όμως δημόσια καμία παράλληλη έρευνα από ανεξάρτητο ελεγκτή, γραφείο δεοντολογίας ή επιτροπή του Κογκρέσου για τη δωρεά καθαυτή. Η θεσμική μηχανή των ΗΠΑ κινητοποιήθηκε ορατά για να βρει ποιος μίλησε, όχι για να ελέγξει το δώρο για το οποίο μίλησε.