Ανακάλυψη στην Ιθάκη: Ο Οδυσσέας λατρευόταν ως θεός πριν τον Όμηρο

Δύο κεραμικά θραύσματα στη βόρεια Ιθάκη γράφουν «Οδυσσέως» και «Οδυσσεί». Του Οδυσσέα, στον Οδυσσέα. Αφιερωτικές επιγραφές, ακριβώς σαν αυτές που αφήνονταν σε ναούς θεών. Μετά από 150 χρόνια ανασκαφών στη θέση «Σχολή του Ομήρου», αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων βρήκαν αυτό που έλειπε: την απόδειξη ότι ο Οδυσσέας δεν ήταν απλώς λογοτεχνικός χαρακτήρας. Ήταν αντικείμενο οργανωμένης λατρείας που κράτησε πάνω από μια χιλιετία (Archaeology Magazine).

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική έκπληξη: τα παλαιότερα αναθήματα στον χώρο χρονολογούνται στη μυκηναϊκή εποχή, δηλαδή προηγούνται της ίδιας της Οδύσσειας. Ο Όμηρος δεν δημιούργησε τη λατρεία. Την κατέγραψε. Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει μια πήλινη μάσκα με ευχή «προς τον Οδυσσέα», τοποθετημένη σε ιερό χώρο με δύο πλατφόρμες ενωμένες με σκαλοπάτια λαξευμένα στο βράχο, με θέα προς τη θάλασσα. Ένα Οδυσσείον, αφιερωμένο στον θαλασσοπόρο ήρωα (Tanea).

Ένας θεός φτιαγμένος από λάσπη

Χιλιόμετρα νοτιότερα, στο βόρειο Σινά, η αρχαιολογία αποκαλύπτει μια εντελώς διαφορετική σχέση μεταξύ μύθου και εξουσίας. Μια δεξαμενή διαμέτρου 35 μέτρων ήρθε στο φως στο κέντρο ναού αφιερωμένου στον Πελούσιο, έναν θεό με ελληνικό όνομα (από το «πηλός», λάσπη) σε αιγυπτιακό έδαφος. Οι Πτολεμαίοι δεν επέβαλαν τους ελληνικούς θεούς στους Αιγυπτίους. Αντ' αυτού, δημιούργησαν νέους θεούς που μιλούσαν και στις δύο γλώσσες. Ο Πελούσιος, με τελετουργίες λάσπης και νερού του Νείλου, ήταν αιγυπτιακός στην ουσία, ελληνικός στο όνομα. Ο ναός λειτούργησε επί 700 χρόνια (Ahram Online, Elbalad). Η πολιτική γέννησε μια θρησκεία, και η θρησκεία κράτησε αιώνες μετά την πολιτική.

Τι μας λένε τα πέτρινα ίχνη

Για τους αρχαίους, η γραμμή μεταξύ λογοτεχνίας και θρησκείας δεν υπήρχε. Τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που τη φανταζόμαστε σήμερα. Οι Ιθακήσιοι λάτρευαν τον ήρωά τους για χίλια χρόνια. Στο Πελούσιο, δύο πολιτισμοί έπλασαν μαζί έναν θεό που να τους χωράει και τους δύο. Ο μύθος δεν ήταν διακόσμηση. Ήταν η ταυτότητα που χάραξαν στην πέτρα.