Μια διαστημική πτήση θα μελετήσει την περίοδο — επιτέλους

Όταν η Sally Ride ετοιμαζόταν το 1983 να γίνει η πρώτη Αμερικανίδα στο διάστημα, μηχανικοί της NASA τη ρώτησαν αν 100 ταμπόν θα έφταναν για μια αποστολή μίας εβδομάδας (Smithsonian, NASA). Το ανέκδοτο γέλασε δικαίως μισό αιώνα. Δεν δείχνει όμως απλώς άγνοια. Δείχνει ένα σύστημα που δεν είχε ποτέ ενσωματώσει το μισό ανθρώπινο σώμα στον σχεδιασμό των αποστολών του.

Σχεδόν σαράντα χρόνια μετά, μια ΜΚΟ, η Operation Period, ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει με στόχο το 2027 μια ασυνήθιστη πτήση. Θα είναι η πρώτη αποστολή ειδικά αφιερωμένη στη μελέτη της εμμήνου ρύσης σε συνθήκες μικροβαρύτητας, σε υποτροχιακή πτήση της Virgin Galactic (Virgin Galactic). Πριν ενθουσιαστούμε με την «πρωτιά», μια διευκρίνιση: δεν πρόκειται για ολοκληρωμένη μελέτη, ούτε υπάρχει δημόσιο πρωτόκολλο με αριθμό συμμετεχουσών ή σαφή ερευνητικά ερωτήματα. Το 2027 παραμένει στόχος, όχι δεσμευμένη ημερομηνία.

Γιατί η περίοδος έμεινε αχαρτογράφητη

Το παράδοξο είναι ότι ξέρουμε αρκετά για το πώς να αποφύγουμε την περίοδο στο διάστημα, αλλά ελάχιστα για το τι συμβαίνει όταν αυτή εξελίσσεται φυσικά εκεί πάνω. Η έμμηνος ρύση δεν θεωρήθηκε ποτέ από μόνη της εμπόδιο για πτήση. Το πρόβλημα ήταν πρακτικό: υγιεινή, αποθήκευση, απόβλητα (Jain & Wotring 2016). Έτσι, στις μακρές αποστολές επικράτησε η φαρμακευτική καταστολή με συνεχή ορμονική αντισύλληψη, που μειώνει τα αναλώσιμα (ACOG, BBC Future).

Το κενό δεν είναι τυχαίο. Οι επτά πρώτοι αστροναύτες της NASA το 1959 ήταν όλοι άνδρες, μέσα από έναν αγωγό στρατιωτικών δοκιμαστικών πιλότων. Η πρώτη γυναικεία επιλογή ήρθε μόλις το 1978 (NASA History). Τα πρώτα δεδομένα για οστά, μυς, καρδιά και φάρμακα βγήκαν κυρίως από ανδρικά σώματα. Η ακύρωση ενός γυναικείου διαστημικού περιπάτου το 2019, επειδή δεν υπήρχαν αρκετές στολές στο σωστό μέγεθος, ήταν το ίδιο πρόβλημα με άλλο πρόσωπο. Σήμερα η εικόνα αλλάζει: η ομάδα Artemis που ανακοινώθηκε το 2020 ήταν κατά 50% γυναίκες (npj Microgravity).

Γιατί η καταστολή δεν αρκεί για τον Άρη

Εδώ είναι το ουσιαστικό σημείο που χάνεται στα δελτία τύπου. Σε μια δεκαήμερη αποστολή τύπου Artemis II, ή ακόμη και στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, το «απλώς καταστέλλουμε την περίοδο» δουλεύει (NASA Artemis). Σε αποστολή ετών προς τον Άρη, γίνεται ζήτημα χρόνιας ιατρικής διαχείρισης. Τα καθημερινά χάπια σημαίνουν χρόνια απόθεμα, λήξεις και εφεδρείες. Τα ορμονικά σπιράλ (ενδομήτριες συσκευές, IUD) μειώνουν τα εφόδια, αλλά απαιτούν σχέδιο για πόνο, αιμορραγία ή αφαίρεση χωρίς γυναικολόγο.

Πιο σοβαρό είναι το αντισυλληπτικό χάπι με οιστρογόνα, που κουβαλά γνωστό κίνδυνο θρόμβωσης (CDC). Στο διάστημα ο κίνδυνος δεν είναι θεωρητικός, αφού έχει ήδη καταγραφεί περιστατικό φλεβικής θρόμβωσης σε τροχιά. Είναι σαν να φορτώνεις επιπλέον βάρος σε μια γέφυρα που ήδη τρίζει: το σώμα χάνει οστική μάζα και δέχεται ακτινοβολία (NASA Space Radiation). Το ερώτημα δεν είναι πια «πώς να μη συμβεί περίοδος», αλλά «ποια αναπαραγωγική στρατηγική αντέχει χρόνια μακριά από τη Γη».

Τι μπορεί, και τι δεν μπορεί, να δείξει η πτήση

Ας μην παριστάνουμε ότι λίγα λεπτά μικροβαρύτητας θα λύσουν το μυστήριο. Ο εμμηνορρυσιακός κύκλος είναι διαδικασία εβδομάδων, η υποτροχιακή πτήση δίνει λεπτά (NICHD). Αυτό που ρεαλιστικά μπορεί να απαντήσει είναι ένα συγκεκριμένο, πρακτικό ερώτημα: λειτουργεί καν η μέθοδος; Μπορεί κάποια να χειριστεί δείγματα, προϊόντα περιόδου και υγιεινή σε πραγματική έλλειψη βαρύτητας; Δεν μπορεί να δείξει αν αλλάζει η ωορρηξία, το ορμονικό προφίλ ή το ενδομήτριο (ACOG).

Η πραγματική αξία της είναι ακριβώς αυτή η ταπεινή. Είναι το πρώτο σκαλί μιας αλυσίδας: υποτροχιακή πτήση για τη μέθοδο, Διεθνής Σταθμός για δεδομένα πολλών κύκλων, αναλογικά περιβάλλοντα στη Γη για τα εφόδια (NASA HRP). Υπάρχει και μια ανθρώπινη λεπτομέρεια που σπάνια ακούγεται: σε πληρώματα τεσσάρων ή έξι ατόμων, ακόμη και «ανωνυμοποιημένα» δεδομένα κύκλου μπορούν να ταυτοποιηθούν από τον ρόλο ή τον χρόνο, κάτι που απαιτεί αυστηρή προστασία (CIOMS). Το πραγματικό σημείο καμπής δεν είναι μια «πρωτιά» σε δελτίο τύπου. Είναι η μετατόπιση από το «παρακάμπτουμε τη γυναικεία φυσιολογία» στο «τη μετράμε ως κρίσιμο κομμάτι της ιατρικής που θα στείλει ανθρώπους στον Άρη».