Σχεδόν ένας στους δύο Έλληνες παίρνει αντιβιοτικό κάθε χρόνο

Είναι το πιο διαδεδομένο ελληνικό αντανακλαστικό υγείας: στο πρώτο σημάδι πυρετού, βήχα ή πονόλαιμου, το χέρι πάει στο κουτί με την αμοξικιλλίνη. Αυτό που περίσσεψε από την προηγούμενη φορά, ή αυτό που θα δώσει ο φαρμακοποιός «για σιγουριά». Τώρα ξέρουμε πόσο μαζικό είναι αυτό το αντανακλαστικό, και γιατί μας στοιχίζει πιο ακριβά απ' όσο νομίζαμε.

Σύμφωνα με ανάλυση των δεδομένων ηλεκτρονικής συνταγογράφησης της ΗΔΙΚΑ, περίπου το 45% του πληθυσμού παίρνει τουλάχιστον μία αγωγή αντιβιοτικών μέσα στη χρονιά. Με πληθυσμό γύρω στα 10,4 εκατομμύρια (ΕΛΣΤΑΤ), αυτό μεταφράζεται σε περίπου 4,7 εκατομμύρια ανθρώπους, σχεδόν έναν στους δύο κατοίκους, κάθε χρόνο. Δεν μιλάμε για κουτιά ή συνταγές, αλλά για ξεχωριστά πρόσωπα που εκτίθενται ετησίως σε ένα φάρμακο το οποίο, σε μεγάλο μέρος των περιπτώσεων, μάλλον δεν χρειάζονταν.

Γιατί κάθε άσκοπη αγωγή είναι μικρή επένδυση στο επόμενο υπερμικρόβιο

Ο λόγος που αυτό το νούμερο έχει σημασία δεν είναι η σπατάλη φαρμάκων. Είναι ότι κάθε άσκοπη αγωγή τροφοδοτεί έναν εξελικτικό μηχανισμό. Τα αντιβιοτικά χτυπούν βακτήρια, όχι ιούς. Όταν τα παίρνεις για κρυολόγημα ή γρίπη, δεν αγγίζεις καν την αιτία της λοίμωξης (CDC, NHS). Αυτό που κάνεις, όμως, είναι να εκθέτεις τα βακτήρια του οργανισμού σου σε φαρμακευτική πίεση.

Σκέψου το σαν ζιζανιοκτόνο. Σκοτώνει τα ευαίσθητα φυτά, αλλά αφήνει χώρο στα ανθεκτικά να απλωθούν. Με τα βακτήρια συμβαίνει το ίδιο: τα ευαίσθητα πεθαίνουν, ενώ όσα αντέχουν επιβιώνουν, πολλαπλασιάζονται και μπορούν να μεταδοθούν στην οικογένεια, την κοινότητα και τα νοσοκομεία (WHO, ECDC). Καμία μεμονωμένη αγωγή δεν δημιουργεί «υπερμικρόβιο». Αλλά κάθε μία δίνει στα ανθεκτικά βακτήρια ένα μικρό προβάδισμα. Πολλαπλασίασέ το επί 4,7 εκατομμύρια ανθρώπους τον χρόνο.

Υπάρχει και ατομικό κόστος, εδώ και τώρα. Τα αντιβιοτικά προκαλούν διάρροια, ναυτία, εξανθήματα, αλλεργικές αντιδράσεις, και σπανιότερα σοβαρή λοίμωξη από C. difficile όταν διαταράξουν τη φυσιολογική χλωρίδα του εντέρου (NHS). Παίρνεις δηλαδή το ρίσκο της παρενέργειας χωρίς το όφελος της θεραπείας.

Εδώ κρύβεται και μια ειρωνεία. Από την 1η Σεπτεμβρίου 2020, η διάθεση αντιβιοτικών στην Ελλάδα έγινε δυνατή μόνο με υποχρεωτική ηλεκτρονική συνταγή μέσω ΗΔΙΚΑ (Υπουργείο Υγείας, ΗΔΙΚΑ). Το μέτρο δεν μείωσε από μόνο του την κατανάλωση. Αυτό που άλλαξε ήταν η ορατότητα. Το «40% των χαμένων συνταγών» δεν σημαίνει ότι η χρήση εκτοξεύτηκε ξαφνικά, αλλά ότι πριν το 2020 ένα τεράστιο κομμάτι της κατανάλωσης δεν περνούσε καν από καταγεγραμμένο ψηφιακό κανάλι. Για χρόνια βλέπαμε μόνο μέρος της εικόνας. Τώρα τη βλέπουμε ολόκληρη, και δεν είναι ωραία.

Ο λογαριασμός που έρχεται

Η Ελλάδα δεν είναι απλώς «ψηλά» στην Ευρώπη, είναι χρόνια εξαίρεση. Στα συγκρίσιμα στοιχεία του ECDC βρίσκεται στο πάνω άκρο της ΕΕ τόσο στην κατανάλωση στην κοινότητα όσο και στην αντοχή (ECDC ESAC-Net, Greece Country Health Profile 2023). Το βαρύ τίμημα φαίνεται στα νοσοκομεία. Η χώρα καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά αντοχής σε κρίσιμα παθογόνα όπως η carbapenem-resistant Klebsiella pneumoniae και το Acinetobacter. Οι καρβαπενέμες είναι αντιβιοτικά τελευταίας γραμμής, αυτά που κρατάμε για όταν όλα τα άλλα έχουν αποτύχει. Όταν ένα μικρόβιο αντέχει και σε αυτά, οι γιατροί μένουν με ελάχιστες θεραπευτικές επιλογές (ECDC EARS-Net). Σε ανεξάρτητη ανάλυση για το φορτίο της αντοχής στην Ευρώπη, η Ελλάδα εμφανίζεται μαζί με την Ιταλία στις χειρότερες θέσεις για θνησιμότητα ανά πληθυσμό (The Lancet Public Health).

Η διεθνής εμπειρία λέει ότι η ηλεκτρονική συνταγογράφηση είναι αναγκαία βάση, αλλά μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται στοχευμένη ανατροφοδότηση στους γιατρούς που συνταγογραφούν πολύ, καλύτερα διαγνωστικά τεστ στην πρωτοβάθμια και οργανωμένη διαχείριση αντιβιοτικών στα νοσοκομεία (OECD, CDC). Το παρήγορο: η κατανάλωση μπορεί να πέσει μέσα σε μήνες. Το ανησυχητικό: η αντοχή, μόλις εγκατασταθεί, υποχωρεί πολύ πιο αργά. Το σύστημα τώρα ξέρει επιτέλους τι συνταγογραφεί. Το ερώτημα είναι αν θα χρησιμοποιήσει αυτά τα δεδομένα για να αλλάξει το αντανακλαστικό, πριν τα φάρμακα σταματήσουν να δουλεύουν όταν πραγματικά τα χρειαστούμε.