Η πυρηνική συμφωνία ΗΠΑ–Ριάντ αφήνει ανοιχτό τον εμπλουτισμό

Στις 25 Σεπτεμβρίου η Washington Post ανέφερε ότι διαβαθμισμένη αμερικανική εκτίμηση πληροφοριών θεωρεί πως η Σαουδική Αραβία δεν έχει αποκλείσει τα πυρηνικά όπλα (Washington Post). Η είδηση φτάνει ενώ το Κογκρέσο εξετάζει ήδη συμφωνία πυρηνικής συνεργασίας ΗΠΑ και Ριάντ. Για αυτή τη συμφωνία ο Ντόναλντ Τραμπ είχε διαβεβαιώσει τον Ιούλιο ότι εμπλουτισμός ουρανίου δεν θα υπάρξει (Kan). Το κείμενο είναι λιγότερο κατηγορηματικό: το άρθρο 7 προβλέπει διετή κοινή μελέτη και στη συνέχεια νέα γραπτή συμφωνία για ενδεχόμενο εμπλουτισμό (Arms Control Association).

Τι λέει και τι δεν λέει η εκτίμηση

Το διαβαθμισμένο κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Οι New York Times μετέφεραν από αξιωματούχους ότι απόφαση για βόμβα δεν έχει ληφθεί (New York Times). Κατά την Post, που επικαλείται ανώνυμες πηγές, η εκτίμηση δόθηκε στο Κογκρέσο τον Αύγουστο (Washington Post). Το «δεν έχει αποκλείσει» περιγράφει επομένως μια επιλογή που μένει ανοιχτή, όχι ενεργό πρόγραμμα.

Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ «δεν στηρίζουν και δεν θα στηρίξουν» σαουδαραβικό πρόγραμμα όπλων. Το Ριάντ απάντησε παραπέμποντας στη διαβεβαίωση που είχε δώσει στις 14 Σεπτεμβρίου ο υπουργός Ενέργειας Αμπντουλαζίζ μπιν Σαλμάν, ότι το πρόγραμμα είναι ειρηνικό και διαφανές (UNN, Asharq).

Η ομιλία εκείνη έγινε στη γενική διάσκεψη του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), του διεθνούς ελεγκτή των πυρηνικών. Είχε όμως και δεύτερη όψη: η Bloomberg απέδωσε στον υπουργό επιδίωξη ολόκληρου του κύκλου καυσίμου, μαζί με τον εμπλουτισμό (Bloomberg). Το 2018 ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν είχε δηλώσει ότι, αν το Ιράν αποκτήσει βόμβα, η Σαουδική Αραβία θα επιδιώξει να ακολουθήσει (DW). Η απλούστερη ανάγνωση είναι ότι το Ριάντ θέλει την τεχνογνωσία ως ασφάλεια απέναντι στην Τεχεράνη, χωρίς να δεσμευτεί σήμερα σε τίποτα.

Οι δικλίδες του κειμένου

Ο εμπλουτισμός αυξάνει την αναλογία του ουρανίου-235 στο ουράνιο. Σε χαμηλά επίπεδα δίνει καύσιμο αντιδραστήρα, ενώ με την ίδια τεχνική βάση και περαιτέρω επεξεργασία παράγεται υλικό για όπλο. Σήμερα η Σαουδική Αραβία δεν διαθέτει τεκμηριωμένη ικανότητα παραγωγής τέτοιου υλικού. Αν ανοίξει ποτέ ο δρόμος του άρθρου 7, η αρχική οροφή είναι 5% ουράνιο-235, επίπεδο καυσίμου (Arms Control Association).

Το επίμαχο σημείο είναι το εύρος των επιθεωρήσεων. Η Σαουδική Αραβία είναι μέλος της Συνθήκης Μη Διάδοσης ως μη πυρηνικό κράτος, δηλαδή δικαιούται ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας αλλά όχι όπλα. Στα τέλη του 2024 έπαψε να καλύπτεται από το Πρωτόκολλο Μικρών Ποσοτήτων (Small Quantities Protocol), την ελαφρύτερη ρύθμιση επιθεωρήσεων για χώρες με ελάχιστο πυρηνικό υλικό. Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο όμως δεν το έχει θέσει σε ισχύ (Stimson). Αυτό το πρωτόκολλο επιτρέπει στους επιθεωρητές να ψάχνουν και αδήλωτες δραστηριότητες, όχι μόνο όσες δηλώνει το κράτος (IAEA).

Η συμφωνία δεν απαιτεί το Πρόσθετο Πρωτόκολλο. Το άρθρο 10 προσθέτει ελέγχους του ΔΟΑΕ μόνο στις εγκαταστάσεις που καλύπτει η συνεργασία. Η επανεπεξεργασία, δηλαδή η ανάκτηση πλουτωνίου από αναλωμένο καύσιμο, χρειάζεται αμερικανική συναίνεση (Columbia). Οι υπερασπιστές της συμφωνίας, με πρώτο το κέντρο ενεργειακής πολιτικής του Columbia, θεωρούν ότι το πρόγραμμα καλύτερα να χτιστεί σε αμερικανικό πλαίσιο, αφού το Ριάντ έχει κινεζικές και ρωσικές εναλλακτικές (CSIS).

Σε αυτό το κενό επιμένουν ο γερουσιαστής Εντ Μάρκι και πέντε ακόμη συνάδελφοί του. Με επιστολή στις 25 Σεπτεμβρίου ζήτησαν από τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο να εγκαταλείψει τη συμφωνία. Εκτιμούν ότι το σημερινό κείμενο οδηγεί «σχεδόν βέβαια» σε σαουδαραβική ικανότητα εμπλουτισμού (επιστολή γερουσιαστών). Ως όρους θέτουν το Πρόσθετο Πρωτόκολλο και αποχή από εμπλουτισμό και επανεπεξεργασία, όπως δέχθηκαν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Τα Εμιράτα δείχνουν ότι ένα εμπορικό πυρηνικό πρόγραμμα λειτουργεί και με τέτοια αποχή, όχι όμως τι θα δεχθεί το Ριάντ. Η ίδια η επιστολή αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχουν στοιχεία πως οι Σαουδάραβες θα δέχονταν αμερικανική εγκατάσταση εμπλουτισμού τύπου «μαύρου κουτιού» (επιστολή γερουσιαστών). Πρόκειται για μονάδα όπου η τεχνογνωσία μένει υπό αμερικανικό έλεγχο και το Ριάντ δεν αποκτά πρόσβαση σε αυτήν. Το καύσιμο παράγεται, αλλά η γνώση δεν μεταφέρεται.

Το πολιτικό σκέλος βρίσκεται εκτός κειμένου. Τον Ιούλιο ο Τραμπ συνέδεσε την έγκριση με την ένταξη του Ριάντ στις Συμφωνίες του Αβραάμ, το πλαίσιο εξομάλυνσης των σχέσεων αραβικών κρατών με το Ισραήλ (Kan). Ο όρος αυτός δεν περιλαμβάνεται στο κατατεθειμένο κείμενο (H. Doc. 119-191). Ούτε έχει εντοπιστεί δημόσια ρήτρα που να δένει τη συμφωνία με την πρόσφατη έγκριση πιθανής πώλησης F-35 στο Ριάντ (To Brief). Η εξομάλυνση, τα μαχητικά και ο εμπλουτισμός κινούνται ως διαπραγμάτευση, όχι ως νομικές υποχρεώσεις.

Η απόφαση του Κογκρέσου

Το Κογκρέσο έχει 90 ημέρες συνεχούς λειτουργίας για να εξετάσει τη συμφωνία. Μπορεί να επιχειρήσει να τη μπλοκάρει με κοινό ψήφισμα, αλλά δεν μπορεί να ξαναγράψει τους όρους της (CRS). Μπορεί λοιπόν να αφήσει να περάσει ένα κείμενο με επιθεωρήσεις περιορισμένες στις καλυπτόμενες εγκαταστάσεις και διαδρομή προς εμπλουτισμό υπό όρους. Ή μπορεί να το σταματήσει, με τον κίνδυνο το Ριάντ να στραφεί σε προμηθευτή εκτός αμερικανικού ελέγχου. Το ερώτημα μπροστά στους νομοθέτες δεν είναι αν η Σαουδική Αραβία θέλει σήμερα βόμβα. Είναι αν θα εγκρίνουν μια πόρτα που ο Τραμπ λέει κλειστή και το κείμενο αφήνει μισάνοιχτη, ξέροντας πια ότι οι δικές τους υπηρεσίες δεν έχουν δει το Ριάντ να την κλειδώνει.