Το ψηφιακό ευρώ παίρνει μπρος – η Ευρώπη απέναντι σε Visa και Mastercard

Η αρμόδια επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου άναψε χθες το πράσινο φως για το ψηφιακό ευρώ, ψηφίζοντας τη διαπραγματευτική θέση που στέλνει το σχέδιο στην τελική του φάση. Πίσω από την τεχνική ορολογία κρύβεται κάτι πολύ πιο πολιτικό: η Ευρώπη επιχειρεί να πάρει πίσω τον έλεγχο των καθημερινών της πληρωμών από δύο αμερικανικές εταιρείες.

Αυτό που ψηφίστηκε χθες δεν ήταν νόμος. Η Επιτροπή Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων υιοθέτησε τη διαπραγματευτική θέση του Κοινοβουλίου για το πακέτο του ψηφιακού ευρώ, με τον βασικό φάκελο (τη θέσπιση του νομίσματος) να περνά με 43 ψήφους υπέρ, 14 κατά και 1 αποχή (European Parliament).

Από εδώ και πέρα η διαδρομή είναι μακρά. Ακολουθεί Ολομέλεια στις αρχές Ιουλίου, μετά διαπραγματεύσεις με το Συμβούλιο, που είχε κλειδώσει τη δική του θέση ήδη τον Φεβρουάριο, και μόνο στο τέλος απόφαση της ΕΚΤ για έκδοση (ECB). Η ΕΚΤ σχεδιάζει 12μηνο πιλοτικό από το δεύτερο εξάμηνο του 2027 και πρώτη πιθανή κυκλοφορία το 2029, εφόσον ο κανονισμός κλείσει μέσα στο 2026 (ECB Pilot).

Οι κάρτες είναι υποδομή, και ανήκουν εκτός Ευρώπης

Εδώ είναι η ουσία της ιστορίας. Η ευρωζώνη έχει ενιαίο νόμισμα εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες, αλλά δεν έχει δικό της, ευρωπαϊκά ελεγχόμενο δίκτυο ψηφιακών πληρωμών. Όταν πληρώνεις με κάρτα σε ένα κατάστημα της Αθήνας, η συναλλαγή πιθανότατα περνά από υποδομή που ανήκει και διοικείται εκτός Ευρώπης.

Τα νούμερα το δείχνουν καθαρά. Τα διεθνή δίκτυα καρτών κάλυπταν περίπου το 61% των πληρωμών με κάρτα στην ευρωζώνη το 2022, με τα εθνικά συστήματα να κρατούν το υπόλοιπο 39% (Bundesbank). Η εξάρτηση όμως βαθαίνει: η ίδια η Bundesbank ανεβάζει το μερίδιο των διεθνών δικτύων στο 69% το 2024, ενώ η ΕΚΤ μιλά για 13 χώρες της ευρωζώνης που εξαρτώνται πλήρως από αυτά για τις πληρωμές στα φυσικά καταστήματα (ECB). Στις διασυνοριακές πληρωμές με κάρτα η εξάρτηση είναι πρακτικά καθολική, αφού ακόμη και τα εθνικά σχήματα στηρίζονται σε συνεργασίες με Visa και Mastercard για να λειτουργήσουν εκτός συνόρων.

Γιατί είναι αυτό πρόβλημα και όχι απλώς θέμα ανταγωνισμού; Διότι οι πληρωμές είναι κρίσιμη υποδομή, όπως το ρεύμα ή το νερό. Όταν τόσο μεγάλο μέρος της καθημερινής οικονομίας περνά από λίγες εταιρείες μιας ξένης δικαιοδοσίας, η Ευρώπη εκτίθεται σε κίνδυνο συγκέντρωσης, σε τεχνικές διακοπές και σε εξωτερική πίεση. Το πιο ισχυρό προηγούμενο είναι οι κυρώσεις του 2022: ο αποκλεισμός ρωσικών και λευκορωσικών τραπεζών από κρίσιμα δίκτυα πληρωμών έδειξε ότι η υποδομή πληρωμών μπορεί να γίνει εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης (European Parliament study). Δεν χρειάζεται καν επίθεση: το παγκόσμιο σφάλμα λογισμικού CrowdStrike το 2024 πάγωσε POS και ΑΤΜ, ενώ το μπλακάουτ στην Ισπανία το 2025 απέκλεισε πληρωμές με κάρτα (CashEssentials).

Η ΕΚΤ το θέτει ωμά: η Ευρώπη πρέπει να «πάρει πίσω την ιδιοκτησία των γραμμών» των ψηφιακών πληρωμών της (ECB). Το ψηφιακό ευρώ θα είναι δημόσιο χρήμα σε ψηφιακή μορφή, με 1 ψηφιακό ευρώ ίσο με 1 ευρώ, που συμπληρώνει και δεν καταργεί τα μετρητά. Για να καθησυχάσει τους φόβους περί παρακολούθησης, η ΕΚΤ υπόσχεται offline συναλλαγές με ιδιωτικότητα σαν των μετρητών, όπου μόνο πληρωτής και αποδέκτης γνωρίζουν τι έγινε (ECB FAQ).

Πού κολλάει η Ελλάδα

Στην Ελλάδα, το ψηφιακό ευρώ δεν αλλάζει τη νομισματική πολιτική, αυτή ήδη έρχεται από τη Φρανκφούρτη. Αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι το κόστος και ο έλεγχος των πληρωμών. Η χώρα μπήκε ταχύτατα στην εποχή των καρτών μετά το 2015: στο πρώτο εξάμηνο του 2025 οι πληρωμές με κάρτα έφτασαν το 72,95% των μη μετρητών συναλλαγών, έναντι 56,65% στην ευρωζώνη (HBA). Το ψηφιακό ευρώ δεν θα εκπαιδεύσει από το μηδέν, θα μπει σε μια ήδη ψηφιοποιημένη αγορά, προσφέροντας μια δημόσια, δυνητικά φθηνότερη εναλλακτική με πλαφόν στις προμήθειες των εμπόρων.

Το ψηφιακό ευρώ δεν απελευθερώνει την Ευρώπη από το δολαριακό σύστημα, το SWIFT ή τις αμερικανικές κυρώσεις στο διεθνές χρηματοοικονομικό. Είναι εργαλείο κυριαρχίας στις καθημερινές πληρωμές, όχι πλήρης ανεξαρτησία. Μένουν και ανοιχτά ζητήματα: το όριο κατοχής (συζητούνται σενάρια γύρω στα 3.000 ευρώ ανά άτομο, χωρίς τελική απόφαση) υπάρχει ακριβώς για να μην αδειάσουν οι τραπεζικές καταθέσεις προς την κεντρική τράπεζα σε περίοδο κρίσης. Η ΕΚΤ υπολογίζει επενδύσεις 4-5,8 δισ. ευρώ για τον τραπεζικό τομέα (ECB).

Το πραγματικό τεστ θα γίνει στο ταμείο του σουπερμάρκετ. Αν το ψηφιακό ευρώ δεν προσφέρει κάτι αισθητά καλύτερο από την κάρτα που ήδη έχουμε στην τσέπη, η νομισματική κυριαρχία θα μείνει στα χαρτιά. Μια υποδομή που κανείς δεν χρησιμοποιεί δεν θωρακίζει κανέναν.