Ψαράδες στη Λήμνο βάζουν τον πρώτο πομπό σε αγγελοκαρχαρία

Για δεκαετίες, ο αγγελοκαρχαρίας εμφανιζόταν στην Ελλάδα μόνο με τον χειρότερο τρόπο: μπλεγμένος σε ένα δίχτυ, νεκρός ή ετοιμοθάνατος. Τώρα, στη Λήμνο, η περιβαλλοντική οργάνωση iSea τοποθέτησε τον πρώτο δορυφορικό πομπό σε αγγελοκαρχαρία στη χώρα, και το έκανε ακριβώς με τη βοήθεια των ανθρώπων που θεωρούνταν η βασική απειλή για το είδος (iSea).

Ο αγγελοκαρχαρίας δεν είναι ο καρχαρίας που φαντάζεσαι. Είναι ένας πεπλατυσμένος θηρευτής του βυθού που θάβεται στην άμμο και κυνηγά με ενέδρα, τόσο που μοιάζει περισσότερο με σαλάχι παρά με τον κλασικό καρχαρία ανοιχτής θάλασσας (Angel Shark Project Mediterranean). Ακριβώς αυτή η ζωή στον πυθμένα τον φέρνει πάνω στα αλιευτικά εργαλεία βυθού. Τα τρία μεσογειακά είδη Squatina κατατάσσονται ως Κρισίμως Κινδυνεύοντα, στο υψηλότερο επίπεδο κινδύνου πριν την εξαφάνιση στη φύση, από την IUCN (IUCN Red List). Κάποτε απλώνονταν από τον βορειοανατολικό Ατλαντικό ως τη Μαύρη Θάλασσα. Σήμερα επιβιώνουν ως αραιές, τοπικές παρουσίες.

Το πρόβλημα μέχρι τώρα δεν ήταν μόνο η σπανιότητα, αλλά η τύφλωση. Ξέραμε ότι το ζώο υπάρχει στο βόρειο Αιγαίο, αλλά όχι πού πηγαίνει, σε τι βάθη ζει ή πότε ανεβαίνει σε ρηχότερα νερά, δηλαδή πότε κινδυνεύει περισσότερο. Για ένα τόσο σπάνιο είδος, κάθε επιβεβαιωμένη καταγραφή έχει δυσανάλογη επιστημονική αξία.

Ένα «μαύρο κουτί με κεραία»

Η δορυφορική παρακολούθηση εδώ δεν λειτουργεί σαν το GPS του κινητού. Η πιο χρήσιμη εικόνα είναι ένα μαύρο κουτί με κεραία: ο πομπός καταγράφει στοιχεία όσο το ζώο κινείται και μεταδίδει όταν βρεθεί στην επιφάνεια. Έχει προγραμματιστεί να μείνει πάνω στον καρχαρία περίπου τέσσερις μήνες και μετά να αποκολληθεί αυτόματα, στέλνοντας σήμα (ProtoThema). Ανάλογα με το μοντέλο, τέτοιες ετικέτες δίνουν χρόνο, εκτιμώμενη θέση, βάθος και θερμοκρασία (Marine Biological Association), αν και η iSea δεν έχει κατονομάσει το ακριβές πακέτο αισθητήρων.

Υπάρχει όμως ένας ουσιαστικός περιορισμός. Επειδή το ζώο ζει στον βυθό και όχι στην επιφάνεια, οι κουκκίδες δεν θα είναι συνεχές ίχνος λεπτό προς λεπτό. Θα είναι αραιότερα δεδομένα που δείχνουν μοτίβα. Ένας πομπός δεν αποδεικνύει τι κάνει όλος ο πληθυσμός. Ανοίγει όμως ένα παράθυρο σε μια συμπεριφορά που ως τώρα ήταν ουσιαστικά αόρατη.

Από τις κουκκίδες στον χάρτη, και στους κανόνες

Η αξία των δεδομένων είναι ότι μετατρέπουν την προστασία από ευχή σε εφαρμόσιμο σχέδιο. Αν οι κινήσεις δείξουν επαναλαμβανόμενη χρήση συγκεκριμένων αμμωδών βυθών, αυτές οι περιοχές γίνονται υποψήφια «κρίσιμα ενδιαιτήματα». Αν τα ίχνη τέμνονται με ζώνες έντονης αλιείας, μπορούν να στηρίξουν στοχευμένες εποχικές ή χωρικές ρυθμίσεις αντί για οριζόντιες απαγορεύσεις, τη λογική που ήδη ακολουθούν τα περιφερειακά σχέδια δράσης για τον αγγελοκαρχαρία (Angel Shark Conservation Network).

Γι' αυτό η συνεργασία με τους ψαράδες δεν είναι λεπτομέρεια. Το μοντέλο δεν είναι «επιστήμονες εναντίον ψαράδων», αλλά ψαράδες-συνεργάτες: αναγνώριση του είδους, αναφορά, πρωτόκολλα ασφαλούς απελευθέρωσης πριν το ζώο φτάσει ποτέ στην αγορά (Angel Shark Project). Η αναγνώριση έχει σημασία επειδή το ίδιο είδος πωλείται με διαφορετικές κοινές ονομασίες ανά χώρα (FishBase), άρα ένα προστατευόμενο ζώο μπορεί να χαθεί μέσα σε ασαφείς κατηγορίες αγοράς. Στην Ελλάδα, πάντως, δεν υπάρχει ανεξάρτητη τεκμηρίωση ότι αυτό συμβαίνει συστηματικά. Ακριβώς γι' αυτό το κύριο όπλο είναι η πρόληψη στο δίχτυ, όχι ο έλεγχος στον πάγκο.

Ο υπεύθυνος διατήρησης της iSea, Ιωάννης Γιώβος, μιλά ήδη για άλλους τέσσερις πομπούς, με απώτερο στόχο το πρώτο Εθνικό Σχέδιο Δράσης για αγγελοκαρχαρίες στη Μεσόγειο. Να είμαστε ακριβείς: αυτό είναι επιδίωξη, όχι θεσμοθετημένη πολιτική. Θα χρειαστεί δεδομένα, διαβούλευση και κρατική υιοθέτηση από ΥΠΕΝ, ΥΠΑΑΤ και Λιμενικό. Ρεαλιστικά, ο πρώτος κύκλος δεδομένων μπορεί να δώσει προκαταρκτικό χάρτη σε 6-12 μήνες, ενώ ένα ώριμο σχέδιο απέχει μάλλον δύο με τρία χρόνια. Το πρώτο σήμα θα φτάσει το φθινόπωρο, όταν ο πομπός αποκολληθεί και αρχίσει να μιλά.