Πρώτος μεταδοτικός καρκίνος σε ψάρι γλυκού νερού

Είναι από τα ελάχιστα πράγματα στη βιολογία που ακούγονται σαν λάθος: ένας καρκίνος που δεν μένει σε ένα σώμα, αλλά μεταπηδά από ζώο σε ζώο σαν παράσιτο. Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Βερμόντ το τεκμηρίωσαν σε γατόψαρα λίμνης της Νέας Αγγλίας, στην πρώτη γνωστή περίπτωση μεταδοτικού καρκίνου σε ψάρι γλυκού νερού (UVM). Και μας αφορά ακόμη κι αν δεν έχουμε δει ποτέ γατόψαρο: τέτοιες περιπτώσεις είναι το καθαρότερο παράθυρο που έχουμε στο πώς ένα καρκινικό κύτταρο καταφέρνει να ξεγελάσει το ανοσοποιητικό.

Η ιστορία ξεκίνησε το 2012. Ψαράδες και βιολόγοι άρχισαν να βλέπουν στη λίμνη Memphremagog, στα σύνορα Βερμόντ και Κεμπέκ, καφέ γατόψαρα με μαύρες, υπερυψωμένες αλλοιώσεις στο δέρμα. Κάποια, όπως τα περιέγραψε η επικεφαλής Julie Dragon, είχαν «όγκους πάνω σε όγκους». Οι επιτόπιες καταγραφές έδειξαν ότι περίπου το ένα τρίτο των γατόψαρων της λίμνης έφερε τέτοιες βλάβες (Nature News).

Γιατί «σαν παράσιτο» και όχι «σαν καρκίνος»

Ο συνηθισμένος καρκίνος γεννιέται μέσα σου και πεθαίνει μαζί σου. Δεν «κολλάει». Ακόμα κι όταν ένας ιός προκαλεί καρκίνο, αυτό που μεταδίδεται είναι ο ιός, δηλαδή η οδηγία, όχι ο ίδιος ο όγκος. Ο φυσικά μεταδοτικός καρκίνος είναι κάτι διαφορετικό: το ίδιο το ζωντανό καρκινικό κύτταρο βγαίνει από ένα ζώο και ριζώνει σε ένα άλλο, σαν ανεξάρτητη κυτταρική γραμμή (PLoS Pathogens).

Η πιο καθαρή εικόνα: δεν είναι ένας σπόρος που κάνει το σώμα σου να φυτρώσει τον δικό του όγκο. Είναι ένα κομμάτι ζιζανίου με ρίζα, ξεριζωμένο από έναν κήπο και μεταφυτεμένο αυτούσιο σε άλλον, που πιάνει και συνεχίζει να μεγαλώνει εκεί (NPR).

Η διάκριση δεν είναι λεπτομέρεια για ειδικούς. Αν ταξιδεύει ο ίδιος ο όγκος, τότε κύτταρα ενός ζώου ζουν και πολλαπλασιάζονται μέσα σε ένα άλλο, κάτι που το ανοσοποιητικό υποτίθεται πως μπλοκάρει αμέσως. Για να το αποδείξεις όμως, δεν αρκεί να κοιτάξεις τους όγκους. Χρειάζεσαι το DNA τους.

Το ανάποδο οικογενειακό δέντρο

Αν κάθε ψάρι είχε αναπτύξει μόνο του τον δικό του καρκίνο, ο όγκος του θα έμοιαζε γενετικά με το υγιές DNA του ίδιου ψαριού, παιδί του ουσιαστικά. Η ομάδα συνέκρινε λοιπόν το DNA των όγκων με «ταιριασμένο» υγιή ιστό από τα ίδια άρρωστα ψάρια.

Το αποτέλεσμα βγήκε ανάποδο απ' ό,τι θα περίμενε κανείς. Οι όγκοι διαφορετικών ψαριών έμοιαζαν περισσότερο μεταξύ τους παρά με τους ξενιστές που τους φιλοξενούσαν (Science). Μοιράζονταν εκατοντάδες χιλιάδες κοινές μεταλλάξεις, σαν φωτοτυπίες του ίδιου αρχικού όγκου και όχι σαν ανεξάρτητοι καρκίνοι που έτυχε να μοιάσουν (Nature News). Όλοι κατάγονται από έναν παλιό «ιδρυτικό» όγκο που εμφανίστηκε κάποτε και έκτοτε ζει περνώντας από ψάρι σε ψάρι.

Ένας πολύ μικρός κατάλογος

Το φαινόμενο μετριέται στα δάχτυλα. Ήταν γνωστό κυρίως σε τρεις ομάδες: έναν αρχαίο καρκίνο των σκύλων που μεταδίδεται σεξουαλικά, τις δύο θανατηφόρες γραμμές που περνούν με δαγκώματα και έχουν αποδεκατίσει τους διαβόλους της Τασμανίας (Tasmanian Government), και καρκίνους σε θαλάσσια δίθυρα όπως μύδια και αχιβάδες. Το γατόψαρο προσθέτει το πρώτο ψάρι και το πρώτο περιβάλλον γλυκού νερού σε αυτόν τον κατάλογο (Nature commentary). Δεν σημαίνει ότι οι μεταδοτικοί καρκίνοι πλήθυναν. Σημαίνει ότι η φύση έχει περισσότερους δρόμους να τους φτιάξει απ' όσους είχαμε χαρτογραφήσει.

Πολλά μένουν ανοιχτά. Η ακριβής διαδρομή μετάδοσης δεν έχει αποδειχθεί. Η υπόθεση είναι ότι βοηθά η στενή επαφή κατά την αναπαραγωγή, καθώς η νόσος εμφανίζεται σε μεγάλα, ώριμα ψάρια. Βρέθηκε επίσης αυξημένο αρσενικό στους όγκους, μια συσχέτιση χωρίς αποδεδειγμένη αιτιότητα (Wired).

Και ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει γνωστός κίνδυνος, ούτε ένδειξη ότι τα κύτταρα μπορούν να επιβιώσουν σε άλλο είδος, παρότι η λίμνη τροφοδοτεί με πόσιμο νερό πάνω από 175.000 ανθρώπους. Η μόνη προληπτική σύσταση είναι απλή: μην τρώτε ψάρια με ορατούς όγκους (WBUR).

Εδώ βρίσκεται και το πραγματικό στοίχημα. Ένας μεταδοτικός καρκίνος είναι ένα σπάνιο φυσικό πείραμα. Δείχνει σε ακραία καθαρότητα πώς μια γραμμή καρκινικών κυττάρων ξεγελά το ανοσοποιητικό, το σύστημα που ξεχωρίζει το «δικό μου» από το «ξένο», και αποκτά δική της εξελικτική ζωή. Κανείς δεν υπόσχεται φάρμακο από αυτό. Δίνει όμως στους επιστήμονες ένα ζωντανό μοντέλο για να μελετήσουν τους κανόνες που κρατούν, συνήθως, τον καρκίνο κλεισμένο σε ένα μόνο σώμα. Τα γατόψαρα του Βερμόντ γίνονται έτσι το επόμενο εργαστήριο για να καταλάβουμε πότε ένας καρκίνος σταματά να είναι νόσος ενός σώματος και γίνεται, ο ίδιος, ένα είδος που εξελίσσεται.