Πρόστιμο έως 1% για αγωγές φίμωσης

Το υπουργείο Δικαιοσύνης κατέθεσε νομοσχέδιο κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού, των λεγόμενων SLAPP: αγωγών που δεν αποβλέπουν στη νίκη, αλλά στην οικονομική και ψυχολογική εξόντωση όποιου μιλά για ζήτημα δημόσιου ενδιαφέροντος. Για πρώτη φορά στην ελληνική έννομη τάξη, μπαίνει τιμή σε αυτή την κατάχρηση. Προβλέπεται χρηματική ποινή έως 1% του αιτούμενου ποσού για προδήλως αβάσιμες ή υπέρογκες αγωγές (OpenGov). Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτή η ποινή πιάνει.

Το νομοσχέδιο ενσωματώνει την Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069. Η οδηγία υποχρεώνει τα κράτη να δώσουν στους στόχους τέτοιων αγωγών πραγματικά εργαλεία προστασίας: πρόωρη απόρριψη προδήλως αβάσιμων αξιώσεων, μετακύλιση των εξόδων στον ενάγοντα, αποζημίωση και αποτρεπτικές κυρώσεις (EUR-Lex). Το όριό της όμως είναι στενό. Καλύπτει μόνο αστικές και εμπορικές υποθέσεις με διασυνοριακές επιπτώσεις, όχι την καθαρά ελληνική διαφορά.

Εδώ ακριβώς το ελληνικό σχέδιο κάνει την ουσιαστική πολιτική επιλογή. Απλώνει τις εγγυήσεις και στις αμιγώς εσωτερικές υποθέσεις ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων (OpenGov, SKAI), εκεί δηλαδή όπου στην πράξη δέχονται πίεση οι δημοσιογράφοι, τα τοπικά μέσα, οι περιβαλλοντικές ομάδες και οι συλλογικότητες. Το προστατευόμενο σύνολο είναι ευρύ: ρεπόρτερ, ερευνητές, ακτιβιστές, επιστήμονες, οργανώσεις, μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος, απλοί πολίτες (myOTA). Ο πολίτης έχει λόγο να το προσέξει: αν όποιος ερευνά την εξουσία μπορεί να εξουδετερωθεί με μια υπέρογκη αγωγή, στερείται ο ίδιος την πληροφορία, όχι μόνο ο δημοσιογράφος. Το διακύβευμα αγγίζει το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ECHR).

Το αριθμητικό πρόβλημα του «έως 1%»

Η βλάβη μιας τέτοιας αγωγής δεν παράγεται όταν χάνεται στο δικαστήριο. Παράγεται πολύ πριν, από το κόστος, τον χρόνο και την απειλή. Πάρτε το πιο καθαρό ελληνικό παράδειγμα. Ο πρώην γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού, Γρηγόρης Δημητριάδης, είχε ζητήσει 350.000 ευρώ από τον δημοσιογράφο Θανάση Κουκάκη για τις αναφορές του στο λογισμικό παρακολούθησης Predator και τις υποκλοπές. Η αγωγή απορρίφθηκε και επιδικάστηκαν μόλις 7.000 ευρώ έξοδα υπέρ του Κουκάκη (To Brief). Ο δημοσιογράφος δικαιώθηκε, όμως η πίεση είχε ήδη λειτουργήσει για μήνες.

Βάλτε τώρα τη νέα ποινή πάνω σε αυτόν τον αριθμό. Σε αγωγή 350.000 ευρώ, το «έως 1%» σημαίνει έως 3.500 ευρώ. Για έναν οικονομικά ισχυρό ενάγοντα που θέλει να εξαντλήσει τον εναγόμενο και όχι να κερδίσει αποζημίωση, αυτό είναι διαχειρίσιμο κόστος. Η ΠΟΕΣΥ κατήγγειλε την αγωγή της Air Mediterranean κατά του MIR, της ΕΦΣΥΝ και εκδοτών ως νέο κύμα τέτοιων αγωγών (ΠΟΕΣΥ), ενώ η ΕΣΗΕΑ μίλησε για «εξοντωτικές χρηματικές αποζημιώσεις» στην αγωγή κατά της δημοσιογράφου Σόνιας Χαϊμαντά (ΕΣΗΕΑ). Το μοτίβο είναι σταθερό: η αγωγή στρέφεται συχνά όχι μόνο κατά του συντάκτη, αλλά κατά όλης της αλυσίδας δημοσίευσης, πολλαπλασιάζοντας το νομικό κόστος.

Υπάρχει και δεύτερο σημείο προσοχής. Δημοσιευμένη νομική ανάγνωση του κατατεθειμένου κειμένου σημειώνει ότι το άρθρο 3 εξαιρεί υποθέσεις ευθύνης οργάνων του Δημοσίου κατά την άσκηση κρατικής εξουσίας (in.gr). Η διεύρυνση δεν είναι απεριόριστη. Θυμίζουμε ότι η Κομισιόν είχε ήδη κινήσει διαδικασία παράβασης κατά της Ελλάδας για καθυστερημένη ενσωμάτωση της οδηγίας (To Brief). Το ζήτημα, δηλαδή, δεν ήταν αν θα έρθει ρύθμιση, αλλά αν θα είναι λειτουργική.

Το τεστ δεν είναι το πρόστιμο. Είναι αν ο δικαστής θα μπορεί να κόβει γρήγορα την καταχρηστική αγωγή και να φορτώνει ουσιαστικά τα έξοδα στον ισχυρό ενάγοντα, πριν η ίδια η δίκη κάνει τη δουλειά της φίμωσης. Όπως έχει το κείμενο σήμερα, η προστασία υπάρχει στα χαρτιά. Το ερώτημα που χρωστά απάντηση το υπουργείο Δικαιοσύνης είναι αν έχει και αποτρεπτική ισχύ, ή αν ο ισχυρός ενάγων μπορεί να την πληρώσει σαν λογαριασμό και να συνεχίσει.