Προσχέδιο: η Κομισιόν θα ορίζει μειώσεις ρεύματος ανά χώρα

Ελληνικό καλοκαιρινό απόγευμα, λίγο μετά τις έξι. Τα κλιματιστικά δουλεύουν ακόμη, ο ήλιος πέφτει και τα φωτοβολταϊκά βγάζουν όλο και λιγότερο ρεύμα. Αυτή είναι η πιο δύσκολη ώρα για το ελληνικό δίκτυο, και σε ώρες σαν αυτή θα κρινόταν ένα ευρωπαϊκό προσχέδιο που έγινε γνωστό χθες. Σύμφωνα με το Euronews, η Κομισιόν θέλει να μπορεί σε περίπτωση κρίσης να κηρύσσει η ίδια «συναγερμό ηλεκτρικής ενέργειας» και να ορίζει πόσο πρέπει να μειώσει την κατανάλωσή της κάθε χώρα. Ο στόχος αυτός θα ήταν δεσμευτικός (Euronews).

Το πόσο δύσκολη γίνεται αυτή η ώρα φάνηκε στις 30 και 31 Μαΐου. Οι ωριαίες τιμές στην Ελλάδα ήταν κοντά στο μηδέν το μεσημέρι και το βράδυ έφτασαν ως τα 184 ευρώ ανά μεγαβατώρα (EU Energy).

Τι ακριβώς υπάρχει στο τραπέζι

Το προσχέδιο είναι εσωτερικό κείμενο εργασίας της Κομισιόν και δεν έχει κατατεθεί ως πρόταση. Το MLex επιβεβαιώνει ότι κυκλοφορεί σχέδιο για ελέγχους στη χρήση ρεύματος και αερίου (MLex). Δημόσιο κείμενο, αριθμός πρότασης ή απόφαση του Κολεγίου των Επιτρόπων δεν υπάρχουν, και κανένας αξιωματούχος δεν το έχει παρουσιάσει. Η Κομισιόν είχε προγραμματίσει την αναθεώρηση των κανόνων ενεργειακής ασφάλειας για το πρώτο εξάμηνο του 2026 και η προθεσμία πέρασε (EPRS). Το Ευρωκοινοβούλιο την περιμένει πλέον το τέταρτο τρίμηνο (Ευρωκοινοβούλιο).

Το προσχέδιο δεν έρχεται ως απάντηση σε άμεσο κίνδυνο. Στις 26 Αυγούστου η Κομισιόν ανέφερε ότι δεν βλέπει άμεση ανησυχία για τον εφοδιασμό τον χειμώνα 2026–2027 (Κομισιόν). Ο Αύγουστος είχε δείξει ωστόσο πού πιέζεται το σύστημα. Η ξηρασία και το ζεστό νερό των ποταμών περιόριζαν την ηλεκτροπαραγωγή, και η Κομισιόν συγκάλεσε δύο έκτακτες συνεδριάσεις της Ομάδας Συντονισμού Ηλεκτρικής Ενέργειας (Κομισιόν). Την ίδια περίοδο η Ευρώπη έκαιγε για τα κλιματιστικά το αέριο που χρειαζόταν για τις αποθήκες του χειμώνα (To Brief).

Ποιος θα όριζε τον αριθμό

Σήμερα, με τον Κανονισμό 2019/941, την κρίση ηλεκτρικής ενέργειας τη διαπιστώνει η εθνική αρμόδια αρχή. Η Κομισιόν δεν μπορεί να το κάνει μόνη της και η ομάδα συντονισμού δεν αποφασίζει (EUR-Lex). Με το προσχέδιο, η Κομισιόν θα διαβουλεύεται με την ομάδα, όπου συμμετέχουν τα κράτη-μέλη, οι ρυθμιστές και οι διαχειριστές δικτύων. Ύστερα θα κηρύσσει περιφερειακό ή πανευρωπαϊκό συναγερμό, όταν υπάρχει «ουσιαστικός κίνδυνος κρίσης», και στην ίδια απόφαση θα ορίζει πόσο πρέπει να μειώσει την κατανάλωση κάθε χώρα. Το προσχέδιο, όσο είναι γνωστό, δεν ορίζει αριθμητικό κατώφλι για τον συναγερμό. Δεν έχουν γίνει γνωστά ούτε η φόρμουλα, η βάση σύγκρισης, το ποσοστό, η διάρκεια και οι εξαιρέσεις.

Το 2022 δίνει μέτρο σύγκρισης. Ο Κανονισμός 2022/1854 επέβαλε από 1η Δεκεμβρίου 2022 ως 31 Μαρτίου 2023 μείωση τουλάχιστον 5% στις ώρες αιχμής. Κάθε κράτος διάλεγε μόνο του ποιες ήταν οι ώρες αιχμής, τουλάχιστον μία στις δέκα. Υπήρχε και ένας ενδεικτικός συνολικός στόχος μείωσης 10% (EUR-Lex). Το ποσοστό ήταν γραμμένο στον ίδιο τον κανονισμό, το ενέκριναν οι κυβερνήσεις στο Συμβούλιο και είχε ημερομηνία λήξης. Με το προσχέδιο, ο αριθμός θα γραφόταν κάθε φορά σε απόφαση της Κομισιόν.

Σύμφωνα με τα αποσπάσματα που έχουν δημοσιευθεί, η Κομισιόν θα όριζε το «πόσο», όχι ποιο σπίτι ή ποιο εργοστάσιο θα καταναλώσει λιγότερο. Το «πώς» φαίνεται να μένει στις κυβερνήσεις: πληρωμή για μείωση κατανάλωσης, μετατόπιση φορτίου, δημοπρασίες, κίνητρα και, ως έσχατη λύση, στοχευμένοι περιορισμοί. Το ισχύον δίκαιο ζητά τα μέτρα να είναι αναλογικά και προσωρινά και να προστατεύουν τους ευάλωτους πελάτες, ανάμεσά τους όσους εξαρτώνται από ιατρικό εξοπλισμό (EUR-Lex).

Ποιος μπορεί πράγματι να μετακινήσει την κατανάλωσή του

Το 2022 η Ελλάδα βασίστηκε κυρίως στους μεγάλους καταναλωτές, που μέσω πλατφόρμας του ΑΔΜΗΕ υπέβαλλαν προσφορές μείωσης για τις ώρες 18:00–21:00. Δεν βρέθηκε δημόσιος απολογισμός για το πόση μείωση πέτυχε η χώρα χάρη στον ευρωπαϊκό κανόνα.

Η δυνατότητα προσαρμογής δεν είναι ίδια για όλους. Μια βιομηχανία που μπορεί να διακόψει φορτία πληρώνεται για αυτή την ευελιξία. Κερδίζει και όποιος συγκεντρώνει πολλές μικρές μειώσεις και τις πουλά ως μία. Ένα νοικοκυριό με έξυπνο μετρητή, ηλεκτρικό αυτοκίνητο ή μπαταρία μπορεί να μεταφέρει τη φόρτιση ή τον θερμοσίφωνα σε άλλη ώρα. Ένας συνταξιούχος σε διαμέρισμα χωρίς τίποτα από αυτά δεν έχει τι να μετακινήσει, όπως και ένα μικρό κατάστημα με ψυγεία.

Οι μελέτες δείχνουν τις δύο πλευρές. Μετα-ανάλυση 192 μελετών βρήκε ότι τα νοικοκυριά μειώνουν την κατανάλωση κατά μέσο όρο 4%–6%, περισσότερο όταν υπάρχει χρηματικό κίνητρο (Wiley). Ανασκόπηση 66 μελετών βρήκε αυξήσεις λογαριασμών πάνω από 10% για νοικοκυριά που δεν μπορούν να περιορίσουν τις ανάγκες τους. Με τιμολόγηση κρίσιμης αιχμής (πολλαπλάσια χρέωση στις ώρες που η ζήτηση κορυφώνεται) και χωρίς προστασίες, οι αυξήσεις έφτασαν το 19% (ERSS).

Η Βρετανία έδειξε τι μπορεί να αποδώσει ένα εθελοντικό σύστημα που πληρώνει τους συμμετέχοντες. Τον χειμώνα 2023–2024 συμμετείχαν 2,5 εκατομμύρια καταναλωτές. Σε κάθε ενεργοποίηση η κατανάλωση έπεφτε έως 312 μεγαβάτ, όση περίπου είναι η ισχύς ενός μικρού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής (UK Government).

Το δεύτερο σκέλος και η νομική βάση

Σύμφωνα με τις ίδιες αναφορές, το προσχέδιο περιορίζει και εθνικά μέτρα που βλάπτουν τους γείτονες: απαγορεύσεις εξαγωγών, διοικητικό κλείσιμο διασυνδέσεων, πλαφόν που αυξάνουν την εγχώρια ζήτηση. Το επιχείρημα υπέρ είναι ότι σε ένα διασυνδεδεμένο δίκτυο η χώρα που κρατά την ενέργεια για τον εαυτό της μεταφέρει την έλλειψη στους γείτονες. Τον Αύγουστο η ομάδα συντονισμού χρειάστηκε να ζητήσει να προστατευθούν οι ροές του Δούναβη, όταν εθνικές παρεμβάσεις ανέβαζαν τη στάθμη για ηλεκτροπαραγωγή (Κομισιόν). Το αντεπιχείρημα είναι ότι, με ασαφή κριτήρια, αποφάσεις για φορτία κρίσιμα σε τοπικό επίπεδο φεύγουν από τις εθνικές αρχές.

Δεν έχει γίνει γνωστό ούτε ποια νομική βάση επιλέγει το προσχέδιο. Με το άρθρο 194 της Συνθήκης, η πρόταση θα ακολουθούσε τη συνήθη νομοθετική διαδικασία. Θα χρειαζόταν ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο και θα συναποφάσιζε το Ευρωκοινοβούλιο (EUR-Lex). Με το άρθρο 122, που αφορά μέτρα έκτακτης ανάγκης, αποφασίζει μόνο το Συμβούλιο (EUR-Lex).

Το 2022 το ποσοστό της μείωσης το έγραψαν οι κυβερνήσεις στον κανονισμό. Με το προσχέδιο, η Κομισιόν ζητά να το ορίζει η ίδια κάθε φορά που κηρύσσει συναγερμό. Πόσο μεγάλο μπορεί να είναι, για πόσο θα ισχύει και ποιους θα εξαιρεί πρέπει να το απαντήσει ο επίτροπος Ενέργειας Dan Jørgensen, στο κείμενο που δεν έχει ακόμη καταθέσει.