Πράσινο φως της Κομισιόν στην Κύπρο για τη Σένγκεν

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε την Κύπρο τεχνικά έτοιμη να ενταχθεί στη Ζώνη Σένγκεν, τον ευρωπαϊκό χώρο όπου τα κράτη-μέλη έχουν καταργήσει τους ελέγχους στα εσωτερικά τους σύνορα. Η θετική αξιολόγηση επιβεβαιώθηκε δημόσια μετά τη συνάντηση του Νίκου Χριστοδουλίδη με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στο Παρίσι στις 14 Ιουλίου (Euronews). Για ένα διαιρεμένο νησί, όπου το βόρειο τμήμα βρίσκεται εκτός του πραγματικού ελέγχου της κυβέρνησης, η κίνηση δεν είναι απλή ταξιδιωτική διευκόλυνση. Είναι η βαθύτερη είσοδος της Λευκωσίας στον σκληρό πυρήνα της ΕΕ, εκεί όπου κρίνεται η καθημερινή ισχύς σε σύνορα, ασφάλεια και αστυνομική συνεργασία.

Η τεχνική επιτυχία είναι πραγματική. Ένα κείμενο 60 σελίδων παρουσιάστηκε στην αρμόδια επιτροπή Σένγκεν στις 26 Ιουνίου και έκρινε την Κυπριακή Δημοκρατία έτοιμη, έπειτα από συμμόρφωση με περίπου 120 συστάσεις από το 2021 (Knews). Το έγγραφο δεν έχει δημοσιοποιηθεί, οπότε τα επιμέρους στοιχεία του παραμένουν καλά πληροφορημένο ρεπορτάζ. Και δεν πρόκειται για ένταξη. Η πλήρης συμμετοχή απαιτεί χωριστή, βαριά πολιτική απόφαση των κρατών-μελών στο Συμβούλιο (Council of the EU). Η Λευκωσία λέει ότι κάλυψε τα κριτήρια και περιμένει την πολιτική έγκριση (Kibris Postasi).

Τι δεν αλλάζει στην Πράσινη Γραμμή

Η ουσία βρίσκεται σε αυτό που η Σένγκεν δεν κάνει. Ο Κανονισμός της Πράσινης Γραμμής 866/2004 ορίζει ρητά ότι η γραμμή κατάπαυσης του πυρός «δεν αποτελεί εξωτερικό σύνορο της ΕΕ» (Green Line Regulation). Πάνω από αυτόν στέκει το Πρωτόκολλο 10 της Πράξης Προσχώρησης, που αναστέλλει το ενωσιακό δίκαιο στις περιοχές όπου η κυβέρνηση δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο, δηλαδή στον βορρά (Protocol 10). Η ένταξη στη Σένγκεν δεν μετατρέπει, λοιπόν, την Πράσινη Γραμμή σε σκληρό σύνορο τύπου Έβρου.

Το βάρος των ελέγχων πέφτει αλλού: στα αεροδρόμια, στα αναγνωρισμένα σημεία εισόδου και στο βιομετρικό σύστημα εισόδου-εξόδου (EES), που καταγράφει πότε μπαίνει και πότε φεύγει κάθε ταξιδιώτης εκτός ΕΕ. Ξεχωριστό κεφάλαιο είναι οι Βρετανικές Βάσεις, με δικό τους ειδικό καθεστώς. Η αξιολόγηση φέρεται να ζήτησε καθαρότερη νομική αποτύπωση των ελέγχων στη γραμμή, ώστε η εξαίρεση να μη γλιστρήσει σε τετελεσμένο σύνορο.

Γιατί το κεκτημένο γίνεται όπλο

Εδώ η θεσμική εμβάθυνση αποκτά διπλωματική αξία. Η κίνηση έρχεται ενώ κυκλοφορούν διαρροές για ευέλικτες ιδέες γύρω από την απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν: μια «χαλαρή ομοσπονδία» με ισχνές αρμοδιότητες κοινού κράτους (Politis). Δεν υπάρχει δημόσιο, κατατεθειμένο σχέδιο ΟΗΕ, μόνο πεδίο διαρροών. Η Λευκωσία απάντησε απορρίπτοντας κάθε «δημιουργική ασάφεια» που θα θόλωνε ομοσπονδία και συνομοσπονδία, και ζήτησε πλήρη συμβατότητα με το ευρωπαϊκό δίκαιο (Philenews).

Ο λόγος είναι πρακτικός. Μια λύση με ασαφή κυριαρχία ή μόνιμες εξαιρέσεις από το ευρωπαϊκό δίκαιο θα γεννούσε άμεσο πρόβλημα: ποιος εφαρμόζει τους κανόνες, ποιος εκπροσωπεί το κράτος διεθνώς, τι ισχύει για τελωνεία και εσωτερική αγορά. Όσο πιο βαθιά η Κυπριακή Δημοκρατία εντάσσεται στους σκληρούς μηχανισμούς της ΕΕ, τόσο ακριβότερη γίνεται κάθε φόρμουλα που αφήνει γκρίζες ζώνες.

Η Άγκυρα και η τουρκοκυπριακή πλευρά δύσκολα θα το δεχτούν ως ουδέτερη τεχνική πρόοδο. Το επιχείρημά τους είναι η ασυμμετρία: η ΕΕ βαθαίνει τη θέση της Λευκωσίας, ενώ κινείται αργά στα μέτρα χαλάρωσης για τους Τουρκοκυπρίους, όπως το απευθείας εμπόριο. Ο Τουρκοκύπριος πρωθυπουργός Ουνάλ Ουστέλ επιμένει σε «δύο κράτη, κυρίαρχη ισότητα» (Daily Sabah). Η αντίφαση είναι ότι η ίδια η Άγκυρα χτίζει τα δικά της τετελεσμένα, μέσω νερού, ηλεκτρικής διασύνδεσης και του πρόσφατου μνημονίου για τον υποθαλάσσιο αγωγό Αναμούρ-Τεκνετζίκ, που υπογράφηκε στις 10 Ιουλίου (To Brief).

Η Σένγκεν δεν λύνει το Κυπριακό, δεν ενσωματώνει τον βορρά και δεν αναγκάζει την Τουρκία να αναγνωρίσει τη Λευκωσία. Αυτό που κάνει είναι πιο συγκεκριμένο και πιο σημαντικό: ανεβάζει το πολιτικό κόστος κάθε μελλοντικής λύσης που θα άφηνε την κυριαρχία θολή ή θα άνοιγε μόνιμες τρύπες στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Με άλλα λόγια, η τεχνική έγκριση έγινε θεσμική ασπίδα, τη στιγμή ακριβώς που ο ΟΗΕ ψάχνει να ξανανοίξει το τραπέζι.