Πώς η πολυνομία μετατρέπεται σε ταρίφα στις πολεοδομίες

Στις πολεοδομίες Κηφισιάς, Αμαρουσίου και Γαλατσίου η Υπηρεσία Εσωτερικών Υποθέσεων εντόπισε 334.895 ευρώ σε μετρητά, κωδικές ονομασίες όπως «καφέδες» και «εργαλεία», και έναν τιμοκατάλογο που έφτανε τα 30.000 ευρώ για ένα και μόνο «ξεμπλοκάρισμα» φακέλου (Enikos, Protothema). Έξι συλλήψεις, κακουργηματικές διώξεις για εγκληματική οργάνωση, δωροληψία και εμπορία επιρροής. Το κράτος διαφημίζει το e-Άδειες και την ψηφιακή διαφάνεια. Στην πράξη, ο ανθρώπινος παράγοντας διατηρεί τη δύναμη να παγώνει τους φακέλους μέχρι να πέσουν στο τραπέζι τα μετρητά.

Πού γεννιέται η δύναμη του υπαλλήλου

Μια οικοδομική υπόθεση δεν είναι ένα «ναι» ή ένα «όχι». Είναι μια αλυσίδα κρίσεων. Ο μηχανικός υποβάλλει φάκελο στο e-Άδειες, την ηλεκτρονική πλατφόρμα του ΤΕΕ για τις άδειες δόμησης (TEE), και από εκεί ξεκινούν τα ερωτήματα: είναι ο φάκελος πλήρης; Απαιτούνται πρόσθετες εγκρίσεις; Πρόκειται για αυθαίρετο που τακτοποιείται ή που κατεδαφίζεται; Πόσο θα είναι το πρόστιμο; Πότε θα μπει σε συμβούλιο;

Σε κάθε ένα από αυτά τα σημεία ο υπάλληλος ασκεί διακριτική ευχέρεια. Αυτό δεν είναι αφ' εαυτού διαφθορά, είναι αναπόφευκτο όταν εφαρμόζονται σύνθετοι κανόνες. Γίνεται όμως ευάλωτο σημείο τη στιγμή που ο πολίτης εξαρτάται από το πώς θα χαρακτηριστεί ο φάκελός του, πόσο γρήγορα θα κινηθεί, πώς θα περιγραφεί η παράβαση. Εκεί το κύκλωμα δεν πουλάει μόνο παράνομη χάρη. Πουλάει χρόνο, σειρά προτεραιότητας και ευνοϊκή ερμηνεία (Iefimerida). Γι' αυτό και η δικογραφία μιλά για πληρωμές σε άδειες, τακτοποιήσεις, μειώσεις προστίμων και επίσπευση φακέλων.

Η πολυνομία ως αόρατος φόρος

Το ελληνικό πολεοδομικό δίκαιο δεν είναι ένας νόμος, αλλά στρώματα κανόνων από το 1923 ως σήμερα: νόμοι, προεδρικά διατάγματα, υπουργικές αποφάσεις, ειδικά καθεστώτα, μεταβατικές ρυθμίσεις. Ο νέος Κώδικας Χωροταξίας και Πολεοδομίας που ψηφίστηκε προσπαθεί να βάλει τάξη, συγκεντρώνοντας 477 άρθρα από 181 νομοθετήματα (ΥΠΕΝ). Ακόμη και ο όρος που χρησιμοποίησε η κυβέρνηση είναι αποκαλυπτικός: «αόρατος φόρος της πολυνομίας» (Enikos).

Όσο πιο αδιαφανές το πλαίσιο, τόσο μεγαλύτερη η εξάρτηση του πολίτη από αυτόν που το ερμηνεύει. Όταν κανείς δεν ξέρει με βεβαιότητα πόσο θα κρατήσει μια διαδικασία ή πώς θα κριθεί μια παράβαση, η πληρωμή που εγγυάται «καθαρή» και γρήγορη απάντηση αρχίζει να μοιάζει με ορθολογική επιλογή. Αυτή είναι η δομική παθογένεια: όταν η νόμιμη οδός κοστίζει περισσότερο σε χρόνο και αβεβαιότητα από τη δωροδοκία, το σύστημα παράγει διαφθορά από μόνο του.

Ο νέος Κώδικας μειώνει την αδιαφάνεια. Δεν αλλάζει όμως τον μηχανισμό εποπτείας (Protothema), και αυτό φάνηκε και στη Βουλή: μόνο η ΝΔ ψήφισε υπέρ, το ΠΑΣΟΚ δήλωσε «παρών» (Iefimerida).

Ο έλεγχος που έρχεται πάντα αργά

Η αλυσίδα λογοδοσίας είναι κατακερματισμένη. Οι ΥΔΟΜ ανήκουν στους δήμους, το ΥΠΕΝ ορίζει το ρυθμιστικό πλαίσιο, η Αποκεντρωμένη Διοίκηση ελέγχει τη νομιμότητα εκ των υστέρων, και το ΤΕΕ διαχειρίζεται την πλατφόρμα χωρίς να είναι ανακριτική αρχή (Newsbomb). Κάθε φάκελος αφήνει ηλεκτρονικά ίχνη. Όμως δεν εντοπίζονται δημόσια ανοιχτά μητρώα με τους χρόνους διεκπεραίωσης ανά υπηρεσία, ούτε αυτόματες ειδοποιήσεις για ύποπτα επαναλαμβανόμενα μοτίβα ίδιων υπαλλήλων ή μηχανικών. Έτσι η υπόθεση ενεργοποιήθηκε από καταγγελίες και προανακριτικό υλικό, όχι από σύστημα που εντόπισε μόνο του τη στρέβλωση (Newsit).

Οι πραγματικοί χαμένοι είναι ο μηχανικός που περίμενε στη σειρά του ενώ άλλοι την πήδηξαν, ο ιδιοκτήτης που πάγωσε η μεταβίβασή του, ο επαγγελματίας που έμεινε όμηρος ενός φακέλου. Όσο το βασικό εργαλείο πρόληψης παραμένει το παράβολο των 200 ευρώ για να καταγγείλει κανείς ένα αυθαίρετο (Newshub), η ισορροπία δυνάμεων μένει εκεί που ήταν. Το ερώτημα δεν είναι αν θα πιαστεί το επόμενο κύκλωμα. Είναι γιατί χρειάζεται πάντα μια έφοδος της ΕΛ.ΑΣ. για να μάθουμε αυτό που τα δεδομένα του ίδιου του συστήματος γνώριζαν ήδη.