Πώς η Ελλάδα φτιάχνει υπερπλεονάσματα από τον ΦΠΑ σας

Τα δύο τρίτα της δημοσιονομικής υπεραπόδοσης της τετραετίας 2022-2025 προήλθαν από φόρους, όχι από νοικοκύρεμα δαπανών, σύμφωνα με τη μελέτη της Εθνικής Τράπεζας που δημοσιεύθηκε στις 2 Ιουλίου (News247). Και μέσα στους φόρους, ο πρωταγωνιστής είναι εκείνος που πληρώνεις κάθε φορά που περνάς το POS στο σούπερ μάρκετ.

Ας ξεκαθαρίσουμε τι σημαίνει «υπεραπόδοση». Το κράτος βάζει κάθε χρόνο έναν στόχο για το πρωτογενές πλεόνασμα (τα έσοδα μείον τις δαπάνες, χωρίς να μετράμε τους τόκους του χρέους). Όταν το πραγματικό αποτέλεσμα βγαίνει καλύτερο από τον στόχο, αυτό είναι η υπεραπόδοση. Την περίοδο 2022-2025 έβγαινε καλύτερο κατά περίπου 2% του ΑΕΠ κάθε χρόνο, με το πλεόνασμα του 2025 να φτάνει το 4,9% του ΑΕΠ, το υψηλότερο στην ΕΕ (Bank of Greece). Αυτά τα ρεκόρ έχουν γίνει το βασικό πολιτικό καύσιμο της κυβέρνησης, το επιχείρημα ότι υπάρχει χώρος για παροχές (To Brief).

Δύο μηχανισμοί, όχι ένας

Πίσω από τα νούμερα, τα φορολογικά έσοδα και οι εισφορές αυξήθηκαν κατά 27,1 δισ. ευρώ, ή 37,8%, σε τέσσερα χρόνια (Protothema). Από πού ήρθε αυτή η αύξηση; Δύο μηχανισμοί δούλεψαν παράλληλα.

Ο πρώτος είναι εκείνος που τονίζει η κυβερνητική αφήγηση, και έχει βάση. Η ψηφιοποίηση της εφορίας πράγματι δούλεψε. Το VAT gap (η διαφορά ανάμεσα στον ΦΠΑ που θεωρητικά οφείλεται και σε αυτόν που τελικά μπαίνει στο ταμείο) έπεσε από 24% το 2019 σε 11,4% το 2023, με προκαταρκτική εκτίμηση κοντά στο 9% για το 2024 (European Commission). Το myDATA στέλνει τα τιμολόγια στην ΑΑΔΕ σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, η υποβολή δηλώσεων ΦΠΑ έγινε 100% ηλεκτρονική ήδη από το 2022, και η διασύνδεση POS-ταμειακών έκλεισε το κλασικό κενό «πληρωμή έγινε, απόδειξη δεν κόπηκε» (Capital). Λιγότερη φοροδιαφυγή σημαίνει περισσότερα έσοδα χωρίς αύξηση συντελεστών. Πραγματικό, δομικό, καλό νέο.

Ο δεύτερος μηχανισμός είναι αυτός που η επίσημη αφήγηση αποφεύγει. Η ίδια η μελέτη της ΕΤΕ αποδίδει μόνο περίπου το 40% της αύξησης σε ΦΠΑ και φόρους εισοδήματος στη βελτίωση της συμμόρφωσης, με σωρευτική επίδραση γύρω στα 1,5 δισ. ευρώ (Protothema). Το υπόλοιπο 60% δεν είναι πάταξη φοροδιαφυγής. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο πληθωρισμός. Επειδή ο ΦΠΑ επιβάλλεται πάνω στην τελική τιμή, όταν ακριβαίνει το λάδι, το ρεύμα και το εστιατόριο, το κράτος εισπράττει αυτόματα περισσότερα, ακόμα κι αν αγοράζεις λιγότερα. Τα έσοδα ΦΠΑ ανέβηκαν στο 9,5% του ΑΕΠ το 2025, έναντι περίπου 7,2% στον ευρωπαϊκό μέσο όρο (News247). Η Τράπεζα της Ελλάδος το λέει ρητά: μέρος της επιμονής του πληθωρισμού το 2025 ήρθε από υψηλότερους έμμεσους φόρους στην εστίαση και τη διαμονή (Bank of Greece).

Ποιος σηκώνει τον λογαριασμό

Εδώ μπαίνει το εύρημα του ΚΕΦΙΜ, που κλείνει τον κύκλο. Στην Ελλάδα, τα έσοδα από έμμεσους φόρους (ΦΠΑ, ειδικοί φόροι σε καύσιμα, καπνό, αλκοόλ) προβλέπεται να είναι 1,6 φορές υψηλότερα από τα έσοδα από άμεσους φόρους (φόρος εισοδήματος, φόρος κερδών) το 2026 (ΚΕΦΙΜ). Τα ευρωπαϊκά στοιχεία το επιβεβαιώνουν: έμμεσοι φόροι 17,3% του ΑΕΠ έναντι άμεσων 10,4% το 2023, με τους φόρους κατανάλωσης να φτάνουν το 44,4% των συνολικών εσόδων στην Ελλάδα έναντι 33,2% στην ΕΕ (Greek Reporter).

Η διαφορά δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Ο άμεσος φόρος μπορεί να σχεδιαστεί προοδευτικά, με αφορολόγητο και υψηλότερους συντελεστές στα μεγάλα εισοδήματα. Ο έμμεσος χρεώνεται στο ράφι, ίδιος για όλους. Ένα νοικοκυριό που ξοδεύει σχεδόν όλο το εισόδημά του σε τρόφιμα και ρεύμα αφιερώνει μεγαλύτερο ποσοστό του σε ΦΠΑ από ένα νοικοκυριό που αποταμιεύει. Γι' αυτό, όταν τα υπερπλεονάσματα χτίζονται πάνω στην κατανάλωση, η προσαρμογή πέφτει βαρύτερα σε όσους δεν μπορούν να τη μεταθέσουν.

Και τα στοιχεία δείχνουν ότι η πίεση δεν είναι θεωρητική. Το 27,5% του πληθυσμού ήταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού το 2025, από 26,9% έναν χρόνο πριν (Skai/ΕΛΣΤΑΤ). Η Eurostat κατέγραψε ότι η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, είναι οι μόνες χώρες της ΕΕ όπου το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα ανά κάτοικο είναι χαμηλότερο απ' ό,τι πριν είκοσι χρόνια (Eurostat).

Το πλεόνασμα, λοιπόν, είναι πραγματικό. Το ερώτημα που μένει δεν είναι αν το κράτος τα πάει καλά στα ταμεία του, αλλά ποιος γεμίζει αυτά τα ταμεία και με ποιο ποσοστό του εισοδήματός του.