Πόλεμος Ιράν: πλήγμα εμπιστοσύνης, όχι δαπανών, λέει η ΕΚΤ

Έρευνα της ΕΚΤ δείχνει ότι ο πόλεμος στο Ιράν επιδείνωσε τις προσδοκίες των νοικοκυριών, ωστόσο οι πραγματικές δαπάνες δεν έχουν «παγώσει». Η αβεβαιότητα περιορίζει κυρίως τις διακριτικές αγορές, πλήττοντας περισσότερο τα χαμηλότερα εισοδήματα.

Έρευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δείχνει ότι ο πόλεμος στο Ιράν χειροτέρεψε τις προσδοκίες των νοικοκυριών της Ευρωζώνης και τη διάθεσή τους να ξοδέψουν. Αυτό αφορά και τη δική σας τσέπη: όταν εκατομμύρια καταναλωτές αναβάλλουν αγορές από αβεβαιότητα, φρενάρει η ζήτηση, οι επιχειρήσεις πουλάνε λιγότερο, και η ΕΚΤ δυσκολεύεται περισσότερο να αποφασίσει τι θα κάνει με τα επιτόκια. Η διατύπωση ότι ο πόλεμος «πάγωσε» τις δαπάνες όμως προχωρά πιο πέρα από ό,τι δείχνουν τα σκληρά στοιχεία.

Ξεκινάμε από εκεί που τα ίδια τα στοιχεία λιανικών πωλήσεων διαψεύδουν την εντύπωση ότι η κατανάλωση έχει ήδη παγώσει. Ο πραγματικός όγκος λιανικών πωλήσεων της Ευρωζώνης έπεσε 0,3% τον Απρίλιο, αλλά ανέκαμψε 0,2% τον Μάιο, με άνοδο 1,6% σε ετήσια βάση (Eurostat). Δεν είναι εικόνα κατάρρευσης, είναι απώλεια ορμής. Η πραγματική κατανάλωση ανά κάτοικο ήταν στάσιμη (0,0%) το πρώτο τρίμηνο, μετά από +0,5% στο τέλος του 2025 (Eurostat). Το «πάγωμα» ζει, προς το παρόν, κυρίως στις προθέσεις και τους φόβους, όχι στα ταμεία.

Τι μέτρησε ακριβώς η ΕΚΤ; Το Consumer Expectations Survey είναι μηνιαία έρευνα σε περίπου 19.000 ενήλικες από έντεκα χώρες της Ευρωζώνης, Ελλάδα συμπεριλαμβανομένης. Τον Μάρτιο, έναν μήνα μετά το ξέσπασμα του πολέμου, οι προσδοκίες για τον πληθωρισμό ενός έτους εκτινάχθηκαν στο 4,0% από 2,5%, ενώ οι προσδοκίες ανάπτυξης βυθίστηκαν στο -2,1% από -0,9% (ΕΚΤ). Το CES κατέγραψε μάλιστα ότι οι προσδοκίες ονομαστικής αύξησης δαπανών ανέβηκαν στο 4,1% από 3,5% τον ίδιο μήνα. Αλλά αυτά είναι δηλωμένα νούμερα, όχι ταμειακές συναλλαγές. Τα ποσά για δαπάνες και εισόδημα είναι ονομαστικά, δηλαδή τι λένε οι άνθρωποι ότι σκοπεύουν να κάνουν, όχι τι αγόρασαν πραγματικά. Γι' αυτό η ασφαλής ανάγνωση είναι ότι η ΕΚΤ τεκμηρίωσε επιδείνωση προσδοκιών, όχι απόδειξη ότι σταμάτησε η κατανάλωση.

Πίσω από τη συγκράτηση κρύβονται δύο διαφορετικοί μηχανισμοί. Ο πρώτος είναι η απώλεια αγοραστικής δύναμης: επειδή η Ευρωζώνη εισάγει την ενέργειά της, η ακριβότερη ενέργεια λειτουργεί σαν μεταφορά εισοδήματος στο εξωτερικό. Η ΕΚΤ υπολογίζει ότι περίπου το 80% της πτώσης κατανάλωσης σε ένα ενεργειακό σοκ έρχεται από αυτή την έμμεση διάβρωση του πραγματικού εισοδήματος, όχι απλώς από τον λογαριασμό του ρεύματος (ΕΚΤ). Ο δεύτερος είναι καθαρά ψυχολογικός: η εμπιστοσύνη των καταναλωτών έπεσε περίπου 12 μονάδες από τον Φεβρουάριο ως τον Απρίλιο, και μάλιστα η αναβολή αγορών ήρθε κυρίως από νοικοκυριά που δεν ήταν στριμωγμένα οικονομικά, αλλά επέλεξαν να περιμένουν (ΕΚΤ). Η Oxford Economics βλέπει το ίδιο, εκτιμώντας πλήγμα «μέτριο αλλά επίμονο» στην κατανάλωση (Oxford Economics).

Εδώ γεννιέται το δίλημμα της ΕΚΤ. Το ίδιο ενεργειακό σοκ σπρώχνει τη νομισματική πολιτική προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις: ανεβάζει τιμές (επιχείρημα για σφιχτότερα επιτόκια) αλλά κόβει ζήτηση (επιχείρημα για χαλαρότερα). Στις 23 Ιουλίου η ΕΚΤ κράτησε το επιτόκιο καταθέσεων στο 2,25%, με τη Λαγκάρντ να επιμένει ότι η πλήρης επίπτωση του σοκ δεν έχει φανεί (ΕΚΤ), ενώ κάποιοι, όπως η Ίζαμπελ Σνάμπελ, θεωρούν ότι το «να το προσπεράσουμε δεν είναι πια επιλογή» (Euronews).

Το σοκ δεν χτυπά ομοιόμορφα. Τα χαμηλότερα εισοδήματα ξοδεύουν περίπου 9% του διαθέσιμου εισοδήματος σε ενέργεια, έναντι 5,5% του μέσου όρου, και κόβουν κατανάλωση σχεδόν διπλάσια (1,4% έναντι 0,7%) από τα πιο εύπορα (ΕΚΤ). Στην Ελλάδα η ευθραυστότητα είναι ορατή: το 43,9% των ανθρώπων δεν μπορούσε να καλύψει μια απρόσμενη δαπάνη το 2024, έναντι 30% στην ΕΕ (Eurostat). Ο ελληνικός πληθωρισμός αποκλιμακώθηκε στο 2,7% τον Ιούλιο, κάτω από το 2,9% της Ευρωζώνης (Eurostat), σε συνέχεια της απόκλισης που καταγράψαμε νωρίτερα (To Brief), όμως η καταναλωτική εμπιστοσύνη παραμένει στο -52,2, πολύ βαθύτερα από το -15,9 της Ευρωζώνης (Euro2day).

Το πραγματικό εύρημα, λοιπόν, δεν είναι ότι σταμάτησε το ξόδεμα. Είναι ότι ο φόβος, η δηλωμένη πρόθεση και η πραγματική δαπάνη είναι τρία διαφορετικά πράγματα, και προς το παρόν έχει μετακινηθεί κυρίως το πρώτο. Αν αυτός ο φόβος περάσει στα ταμεία, θα το δείξουν τα λιανικά του καλοκαιριού, όχι μια έρευνα προσδοκιών.