Πέντε χώρες συμφώνησαν μοντέλο για κέντρα επιστροφής εκτός ΕΕ

Ένας άνθρωπος που η αίτησή του για άσυλο απορρίφθηκε, που η χώρα καταγωγής του δεν τον δέχεται πίσω και που δεν μπορεί να κρατείται για πάντα σε ευρωπαϊκό έδαφος: αυτό το πρακτικό αδιέξοδο προσπαθούν να λύσουν πέντε κυβερνήσεις με τα «κέντρα επιστροφής», δομές εκτός Ένωσης όπου θα στέλνονται όσοι έχουν ήδη απόφαση απομάκρυνσης. Στις 4 Σεπτεμβρίου, στην Κοπεγχάγη, οι αρμόδιοι υπουργοί Δανίας, Γερμανίας, Αυστρίας, Ολλανδίας και Ελλάδας μετέτρεψαν την ιδέα από γενική ευρωπαϊκή δυνατότητα σε οργανωμένο κοινό σχέδιο, με κοινές αρχές και οδικό χάρτη νομικών απαιτήσεων, χωρίς όμως να ανακοινώσουν πού θα στηθούν τα κέντρα (Euronews, Reuters). Για την Ελλάδα, κράτος πρώτης υποδοχής όπου καταλήγουν οι αφίξεις πριν από κάθε συζήτηση για επιστροφή, το διακύβευμα είναι άμεσο.

Το εγχείρημα δεν ξεκινά από το μηδέν: τον Αύγουστο οι ίδιες πέντε χώρες εξέταζαν πιλοτικό κέντρο στην Ουγκάντα με ορίζοντα το 2027 (To Brief). Οι τρεις αρχές που κλείδωσαν τώρα είναι μετρήσιμη μείωση των παράτυπων και επικίνδυνων ταξιδιών, πλήρης συμβατότητα με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, και «ισότιμη» συνεργασία με την τρίτη χώρα (DW). Νέο ραντεβού στα τέλη Σεπτεμβρίου στο Μόναχο, με στόχο συμφωνία-πλαίσιο με χώρα-εταίρο γύρω στην Πρωτοχρονιά και πρώτες μεταφορές μέσα στο 2027 (Al Jazeera).

Γιατί τώρα; Η απάντηση είναι ένας αριθμός: από τις αποφάσεις επιστροφής που εκδίδει η ΕΕ, εκτελείται μόλις το 28% περίπου, σύμφωνα με στοιχεία της Κομισιόν για το 2025 (European Commission). Όταν η απόρριψη ασύλου δεν καταλήγει σε πραγματική αναχώρηση, το σύστημα χάνει αξιοπιστία, και οι κυβερνήσεις, υπό πίεση από την άνοδο της ακροδεξιάς, θέλουν να δείξουν εσωτερικά ότι το «όχι» έχει συνέπεια.

Η εφαρμοσιμότητα όμως κρίνεται σε τρία σημεία: νομική βάση, χώρα υποδοχής, κόστος και δικαστήρια. Η νομική βάση, ο νέος ευρωπαϊκός Κανονισμός Επιστροφών που το Ευρωκοινοβούλιο ενέκρινε τον Ιούνιο, επιτρέπει μεταφορά σε τρίτη χώρα ακόμη και χωρίς προσωπικό δεσμό του ανθρώπου με αυτήν, αλλά η οριστική του ολοκλήρωση αναμένεται μέσα στο φθινόπωρο (European Parliament). Μέχρι η τυπική έγκριση να δημοσιευθεί, το μοντέλο παραμένει πολιτική εξαγγελία, όχι νόμος σε ισχύ.

Η χώρα υποδοχής, στη συνέχεια, παραμένει άγνωστη. Η Ρουάντα επιβεβαίωσε στα τέλη Αυγούστου ότι δέχτηκε ευρωπαϊκές αντιπροσωπείες για συνομιλίες, χωρίς να προκύπτει συμφωνία (News Central, ZDF). Η Ουγκάντα, το δεύτερο όνομα που ακούγεται, φιλοξενεί ήδη σχεδόν δύο εκατομμύρια πρόσφυγες, το 91% σε οργανωμένους καταυλισμούς (World Bank, OPM Uganda). Δεν είναι δηλαδή «άδειος χώρος», αλλά ένα ήδη πιεσμένο προσφυγικό σύστημα.

Το κόστος και τα δικαστήρια είναι το τρίτο σημείο, και εδώ μιλούν καθαρά δύο προηγούμενα: το ιταλο-αλβανικό μοντέλο και το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα. Το πρώτο κόστισε πάνω από 153.000 ευρώ ανά θέση, όταν μια θέση σε κέντρο της Σικελίας κόστιζε γύρω στις 21.000, και απέδωσε πολύ λιγότερες μεταφορές από τον σχεδιασμό, με δικαστικά μπλόκα στην πορεία (EUobserver). Το δεύτερο κατέρρευσε πριν καν λειτουργήσει: το βρετανικό Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε τη Ρουάντα μη ασφαλή για το σχήμα, και το Λονδίνο είχε ήδη πληρώσει εκατοντάδες εκατομμύρια λίρες για ελάχιστες, εθελοντικές μόνο, μετακινήσεις (UK Supreme Court, The Guardian).

Για την Ελλάδα, που εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Μετανάστευσης Θάνο Πλεύρη, η δέσμευση είναι η συμμετοχή στον σχεδιασμό, με όρο ότι το εγχείρημα θα στηριχθεί σε «πλήρη νομιμότητα»· ο ίδιος επικαλέστηκε μείωση των αφίξεων κατά περίπου 20.000 τον τελευταίο χρόνο (Parapolitika). Συγκεκριμένο ελληνικό ποσό ή υπογραφή με χώρα υποδοχής δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Ποιος πληρώνει και ποιος φέρει την ευθύνη είναι, τελικά, το ανοιχτό ζήτημα. Τα πέντε κράτη λένε ότι θα χρηματοδοτήσουν πλήρως το σχήμα και ίσως προσφέρουν εμπορικά ή άλλα κίνητρα στη χώρα υποδοχής, όμως τα ποσά και οι όροι δεν έχουν δημοσιοποιηθεί (Το Βήμα). Πάνω από όλα κρέμεται το νομικό ερώτημα που δεν λύνει το ανακοινωθέν: αν η Ευρώπη μεταφέρει έναν άνθρωπο εκτός εδάφους της, δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη γι' αυτόν. Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης ζήτησε από τις πέντε κυβερνήσεις δεσμευτικές συμφωνίες, εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου, ανεξάρτητη εποπτεία και δυνατότητα αναστολής μεταφορών (Council of Europe), ενώ η Διεθνής Αμνηστία (Amnesty) προειδοποίησε ότι τα κέντρα κινδυνεύουν να γίνουν «μαύρες τρύπες» δικαιωμάτων (Amnesty).

Το μοντέλο της Κοπεγχάγης είναι, λοιπόν, πολιτική συμφωνία χωρίς τα δύο κομμάτια που θα την έκαναν μηχανισμό: καμία χώρα δεν δέχτηκε δημόσια να φιλοξενήσει τα κέντρα, και καμία συμφωνία δεν έχει υπογραφεί. Μέχρι να κλείσουν αυτά τα δύο κενά, οι πέντε χώρες, με την Ελλάδα μέσα, έχουν συμφωνήσει πώς θα στείλουν ανθρώπους κάπου, χωρίς να ξέρουν ακόμη πού.