Ο Παρθενώνας ξαναβρίσκει τη δυτική του όψη, 220 χρόνια μετά τον Έλγιν

Για πρώτη φορά μετά από περίπου δύο αιώνες, η δυτική πλευρά του Παρθενώνα στέκεται χωρίς ικριώματα και ξαναδιαβάζεται ως αρχιτεκτονικό σύνολο. Η αποκατάσταση του δυτικού αετώματος αφορά το ίδιο το κτίριο, όχι τα γλυπτά του. Κι όμως, όσο πιο καθαρό γίνεται το κέλυφος, τόσο πιο εμφανές μένει αυτό που λείπει.

Το έργο δεν ήταν απλή απομάκρυνση σκαλωσιάς. Η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης (ΥΣΜΑ) ανασύνθεσε το τύμπανο, δηλαδή τον τριγωνικό τοίχο που στεφανώνει τη δυτική όψη. Χρειάστηκε να συγκολληθούν 13 πλήρως διαλυμένοι λίθοι και να επανατοποθετηθούν στο μνημείο. Έλειπαν επίσης τρεις ορθοστάτες, οι μεγάλοι λίθοι που διαμορφώνουν αυτό το τύμπανο. Ο 6ος και ο 8ος από βορρά στήθηκαν ξανά με συγκόλληση αρχαίων θραυσμάτων και νέα συμπληρώματα. Ο 7ος χρειάστηκε ολόκληρη καινούργια μαρμάρινη πλάκα, λόγω του βάρους και του ύψους του (ΥΣΜΑ).

Πίσω από το τύμπανο, ο αντιθηματικός τοίχος οριοθετεί σχεδόν πλήρως την αρχική μορφή. Με την αφαίρεση των εξωτερικών ικριωμάτων, η δυτική κιονοστοιχία και το τρίγωνο πάνω της γίνονται ξανά οπτικά κατανοητά ως αναλογίες, όχι ως εργοτάξιο. Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, μίλησε για ανάδειξη της «γεωμετρικής τελειότητας» της δυτικής όψης (ΕΡΤ).

Γιατί ακριβώς 220 χρόνια

Ο αριθμός δεν είναι τυχαίος, ούτε όμως ακριβής επέτειος. Παραπέμπει στην περίοδο των εργασιών του συνεργείου του Λόρδου Έλγιν, κυρίως 1801-1804, με το ευρύτερο επεισόδιο των μεταφορών να κλείνει το 1812 (Britannica). Τότε αφαιρέθηκαν από το δυτικό αέτωμα σωζόμενες μορφές. Σύμφωνα με τον επίσημο κατάλογο του ΥΠΠΟ, οι μορφές A, P, Q, T βρίσκονται στο Λονδίνο, ενώ οι C, H, L, M, N, O είναι διαμελισμένες ανάμεσα σε Αθήνα και Λονδίνο (ΥΠΠΟ). Μαρτυρίες της εποχής, όπως αυτή του Edward Dodwell που αποκαλούσε τους ανθρώπους του Έλγιν «dilapidators», περιγράφουν πώς η μηχανική αφαίρεσης παρέσυρε γειτονική τοιχοποιία και μάζες πεντελικού μαρμάρου (Journal of Hellenic Studies).

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Το δυτικό αέτωμα ήταν ήδη βαριά τραυματισμένο πριν φτάσει ο Έλγιν, μετά την έκρηξη του 1687 και την απόπειρα Μοροζίνι το 1688 να κατεβάσει γλυπτά. Ο Έλγιν δεν κατέστρεψε μόνος του το αέτωμα. Οι επεμβάσεις του αφαίρεσαν μέλη και επιδείνωσαν την ακεραιότητα ενός ήδη πληγωμένου μνημείου.

Το κτίριο γέμισε, το γλυπτό σύνολο όχι

Αυτή είναι η ουσία που χάνεται στα πανηγυρικά δελτία. Η σημερινή είδηση είναι αρχιτεκτονική: κέλυφος, τύμπανο, ορθοστάτες. Δεν επέστρεψε ούτε ένα γλυπτό. Το ΥΠΠΟ υπολογίζει ότι περίπου το 50% του σωζόμενου γλυπτού διακόσμου βρίσκεται στο Λονδίνο και περίπου το 45% στην Αθήνα (ΥΠΠΟ). Όσο πιο καθαρά διαβάζεται το κτίριο ως σύνολο, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να ισχυριστεί κανείς ότι τα μάρμαρα είναι απλώς «αντικείμενα μουσείου» και όχι μέλη ενός συγκεκριμένου οικοδομήματος. Το ίδιο το αναστηλωμένο αέτωμα γίνεται έτσι το ισχυρότερο οπτικό επιχείρημα υπέρ της επανένωσης, ένα επιχείρημα που ενίσχυσε πρόσφατα και η μετατόπιση της Τουρκίας στην UNESCO (To Brief).

Το Βρετανικό Μουσείο κρατά τη γνωστή του γραμμή: η συλλογή αποκτήθηκε νόμιμα για την εποχή της, οι διαχειριστές του (trustees) δεσμεύονται από βρετανικό νόμο, και τα γλυπτά αφηγούνται στο Λονδίνο μια παγκόσμια ιστορία (British Museum). Το επιχείρημα στέκει νομικά, όχι όμως μορφολογικά.

Μία ασάφεια μένει. Το έργο εντάχθηκε στο Ταμείο Ανάκαμψης 2022-2025, αλλά δεν έχει δημοσιευτεί ξεχωριστό κόστος μόνο για το δυτικό αέτωμα, ούτε αναλυτικός τεχνικός φάκελος με τα ποσοστά αρχαίου και νέου υλικού (euronews). Η ίδια η φράση «πληρέστερη δυνατή μορφή» περιγράφει αρχιτεκτονική αναγνωσιμότητα, όχι πλήρη υλική αποκατάσταση. Ο Παρθενώνας φαίνεται ξανά πιο πλήρης ως κτίριο. Ως γλυπτό σύνολο, παραμένει μισός, και τώρα το βλέπεις καθαρότερα από ποτέ.