Ο ΟΗΕ χαρτογραφεί επιστροφή κάτω από τον 1,5°C

Ο ΟΗΕ κρίνει πλέον αναπόφευκτο ότι ο πλανήτης θα μείνει για χρόνια πάνω από τον 1,5°C, σύμφωνα με την έκθεση για το χάσμα εκπομπών που παρουσίασε στις 21 Οκτωβρίου (UNEP). Η ετήσια αυτή έκθεση συγκρίνει όσα υπόσχονται οι χώρες με όσα πρέπει πραγματικά να κοπούν, και φέτος ρωτά κάτι καινούριο: πόσο ψηλά θα ανέβει η θερμοκρασία, για πόσο, και πώς θα την κατεβάσουμε. Ο στόχος του Παρισιού αλλάζει ρόλο: από όριο που δεν περνάμε γίνεται σημείο επιστροφής.

Πέρυσι η ίδια έκθεση χαρακτήριζε την υπέρβαση «πολύ πιθανή» (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Φέτος την παίρνει ως δεδομένη και υπολογίζει τη διαδρομή επιστροφής. Η εκτελεστική διευθύντρια Inger Andersen μίλησε για ένα «παράθυρο» που έκλεισε αλλά μπορεί να ξανανοίξει, αν η επιστροφή έρθει γρήγορα (CNN).

Το 2024 έκλεισε περίπου 1,55°C πάνω από την προβιομηχανική εποχή, κι όμως ο στόχος δεν είχε ξεπεραστεί, γιατί η μακροχρόνια θέρμανση εκτιμήθηκε τότε στους 1,34 έως 1,41°C (WMO). Μία χρονιά είναι μια ένδειξη του θερμομέτρου· ο στόχος κρίνεται από την τάση.

Και η τάση λειτουργεί σαν υπόλοιπο πιστωτικής κάρτας. Κάθε τόνος CO₂ που εκπέμπουμε είναι νέα χρέωση που μένει στην ατμόσφαιρα και προστίθεται στο σύνολο. Αν κόψουμε τις αγορές, το υπόλοιπο φουσκώνει πιο αργά, αλλά δεν μικραίνει. Για να πέσει η θερμοκρασία μετά την υπέρβαση χρειάζονται δύο κινήσεις στη σειρά: πρώτα απότομη μείωση των νέων εκπομπών, μετά καθαρή αφαίρεση του CO₂ που ήδη συσσωρεύτηκε, δηλαδή αποπληρωμή του χρέους (IPCC).

Πόσο γρήγορα; Στη διαδρομή με τη μικρότερη δυνατή υπέρβαση, οι παγκόσμιες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου πρέπει να πέσουν σχεδόν κατά ένα πέμπτο ως το 2030, σχεδόν στο μισό ως το 2035 και κατά περίπου 70% ως το 2040 σε σχέση με το 2025, με καθαρό μηδέν για το CO₂ γύρω στο 2050 (UNEP, πλήρης έκθεση). Τότε η θερμοκρασία κορυφώνεται στους 1,7 με 1,8°C γύρω στα μέσα του αιώνα και έχει περίπου μία στις δύο πιθανότητες να επιστρέψει στον 1,5°C ως το 2100 (Carbon Brief).

Αυτή είναι συνταγή, όχι πρόβλεψη. Με τις πολιτικές που ήδη εφαρμόζονται, ο κόσμος βαδίζει προς τους 2,8°C· ακόμη κι αν τηρηθούν πλήρως όλες οι εθνικές δεσμεύσεις, φτάνει στους 2,6°C (UNEP). Η πρόοδος είναι πραγματική, αλλά δεν φτάνει: το 2025 προστέθηκαν περίπου 800 GW ανανεώσιμης ισχύος, κι όμως οι ενεργειακές εκπομπές CO₂ έπιασαν νέο ρεκόρ (IEA, IEA). Ακόμη και εκτελεσμένες στο ακέραιο, οι σημερινές δεσμεύσεις κόβουν μόλις 5 έως 8% ως το 2030, όταν η επιστροφή χρειάζεται 18% (UNEP).

Το χρέος που πρέπει να ξεπληρωθεί

Εδώ μπαίνει το δεύτερο σκέλος του λογαριασμού. Η επιστροφή απαιτεί καθαρή αφαίρεση περίπου 320 δισ. τόνων CO₂ ως το 2100, με μόνιμη αποθήκευση: όσο εκπέμπει ολόκληρος ο πλανήτης σε περίπου οκτώ χρόνια, με ρητή αβεβαιότητα για το ίδιο το ποσό και χωρίς ορισμένο ρυθμό ή μέθοδο (UNEP).

Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της αφαίρεσης γίνεται με τον πιο παλιό τρόπο, φυτεύοντας δάση: περίπου 2,2 δισ. τόνοι τον χρόνο, ενώ οι νεότερες τεχνολογίες, όπως τα φίλτρα που τραβούν CO₂ απευθείας από τον αέρα, έφτασαν το 2025 μόλις τα 2 εκατ. τόνους, περίπου ένα χιλιοστό όσων απορροφούν τα δάση (State of CDR). Τα δάση όμως έχουν ένα αδύναμο σημείο: απορροφούν όσο μεγαλώνουν, αλλά μια πυρκαγιά ή μια υλοτομία επιστρέφει τον άνθρακα στον αέρα, σαν πληρωμή που ακυρώνεται.

Γιατί μετράει κάθε δέκατο

Αν η θερμοκρασία θα πέσει κάποτε, γιατί να μας νοιάζει η κορυφή; Επειδή η ζημιά γράφεται όσο είμαστε εκεί πάνω. Ανάμεσα στον 1,5°C και στους 2°C, το μερίδιο του πληθυσμού που ζει σοβαρό καύσωνα τουλάχιστον μία φορά ανά πενταετία ανεβαίνει από περίπου 14% σε 37%, ενώ οι κοραλλιογενείς ύφαλοι χάνουν 70 έως 90% ήδη στον 1,5°C και σχεδόν το σύνολό τους στους 2°C (IPCC). Μετράει και ο χρόνος που περνάμε εκεί. Κατά το IPCC, τόσο το ύψος όσο και η διάρκεια της υπέρβασης αυξάνουν τη ζημιά (IPCC).

Η επιστροφή στον 1,5°C είναι πλέον ο καλύτερος δρόμος που έχουμε, και κατεβάζει μόνο το θερμόμετρο: οι ύφαλοι και οι ζωές που θα χαθούν όσο μένουμε πάνω από το όριο μένουν χαμένοι.