Νιγηρία: 37 ύποπτοι για εξόρυξη πέθαναν υπό κράτηση

Το ένστολο σώμα πολιτικής άμυνας της Νιγηρίας, η NSCDC, κρατούσε 67 ανθρώπους σε εγκατάστασή του στην πόλη Μίνα. Οι 37 από αυτούς πέθαναν ενώ κρατούνταν (AP, State House). Κανένας τους δεν είχε καταδικαστεί. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί ούτε κατηγορητήριο ούτε δικαστική εντολή κράτησης, και η ίδια η υπηρεσία έλεγε ότι ακόμη τους κατέγραφε ως υπόπτους. Ό,τι κι αν είχαν κάνει στα ορυχεία χρυσού, από τη στιγμή που μπήκαν στο κελί το κράτος ήταν υπεύθυνο για το αν θα έχουν αέρα, νερό και γιατρό.

Οι συλλήψεις έγιναν στις 15 και 16 Σεπτεμβρίου, σε αιφνιδιαστικές εφόδους κοντά στη Μίνα. Η Μίνα είναι πρωτεύουσα της πολιτείας Νίγηρα, μιας νιγηριανής ομοσπονδιακής πολιτείας που δεν πρέπει να συγχέεται με τη γειτονική χώρα που έχει το ίδιο όνομα. Η NSCDC ανακοίνωσε ότι κατέσχεσε «διάφορα πειστήρια», χωρίς όμως να δώσει κατάλογο των κατασχεθέντων ή συγκεκριμένες κατηγορίες (Channels TV, TheCable). Οι πρώτοι νεκροί βρέθηκαν τα ξημερώματα της 17ης Σεπτεμβρίου και μεταφέρθηκαν στο γενικό νοσοκομείο της πόλης.

Τι λένε όσοι βγήκαν ζωντανοί

Ο Dauda Shehu, ένας από τους επιζώντες, περιγράφει ένα κελί τόσο γεμάτο που δεν έμπαινε αρκετός αέρας. Οι κρατούμενοι δυσκολεύονταν να αναπνεύσουν και χτυπούσαν την πόρτα, αλλά οι φύλακες δεν απαντούσαν (Guardian). Ένας άλλος επιζών, ο Adamu Isah, είπε στο Reuters ότι στο κελί μπήκαν πρώτα περίπου 17 άνθρωποι και μετά σχεδόν 50 ακόμη. Καταγγέλλει επίσης ότι οι φύλακες ψέκασαν μια άγνωστη ουσία κάτω από την πόρτα (Reuters). Ο Shehu και ένας τρίτος επιζών θυμούνται μια μυρωδιά σαν άρωμα ή πιπέρι και τσούξιμο στον λαιμό (AFP).

Οι μαρτυρίες συμφωνούν σε τρία πράγματα: συνωστισμό, δυσκολία στην αναπνοή και εκκλήσεις για βοήθεια που έμειναν αναπάντητες. Δεν αποδεικνύουν ότι ψεκάστηκε κάποια ουσία, ποια ήταν αυτή ή τι σκότωσε τους 37.

Από τη νόσο στην ασφυξία

Οι επίσημες εξηγήσεις άλλαζαν από μέρα σε μέρα. Αρχικά η NSCDC μίλησε για πιθανή έξαρση κάποιας νόσου και στη συνέχεια παραδέχθηκε ότι χρειάζεται εργαστηριακή επιβεβαίωση. Ο κυβερνήτης της πολιτείας, Mohammed Umaru Bago, ανέφερε ως πιθανές αιτίες την ασφυξία ή την έκθεση σε χημικά που χρησιμοποιούνται στην εξόρυξη (Punch).

Ούτε τα νούμερα ούτε οι ώρες συμφωνούν μεταξύ τους. Οι επιζώντες μιλούν για 65 ή 66 κρατουμένους. Το BBC μετέδωσε ότι 33 πέθαναν στο κελί και τέσσερις αργότερα στο νοσοκομείο (BBC), αλλά αυτή η εκδοχή δεν έχει τεκμηριωθεί δημόσια. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία οι θάνατοι έγιναν νωρίς το πρωί της 17ης Σεπτεμβρίου, ενώ η αφήγηση του Isah φαίνεται να τοποθετεί τον εγκλεισμό τους στις 20:00 της ίδιας μέρας. Αυτές τις αντιφάσεις μπορούν να τις λύσουν μόνο τα μητρώα κράτησης, οι κάμερες ασφαλείας και τα υπηρεσιακά ημερολόγια.

Η κρατική αντίδραση ήρθε γρήγορα. Στις 18 Σεπτεμβρίου τέθηκε σε αναστολή ο διοικητής της NSCDC στην πολιτεία, Suberu Siyaka Aniviye. Την επόμενη μέρα ανεστάλησαν ονομαστικά άλλοι 20 αξιωματικοί, από τους φρουρούς της βάρδιας ως εκείνους που έκαναν τις συλλήψεις και τον αξιωματικό υπηρεσίας (Voice of Nigeria). Οι αναστολές προστατεύουν την έρευνα, δεν κρίνουν όμως ποιος φταίει.

Την ίδια μέρα η κυβέρνηση συγκρότησε δεκαμελή επιτροπή με προθεσμία δύο εβδομάδων. Πρόεδρός της είναι ο Jonathan Kure, απόστρατο στέλεχος της υπηρεσίας κρατικής ασφάλειας, και στα μέλη της είναι ένας ιστοπαθολόγος, ένας δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ένας εκπρόσωπος των μεταλλωρύχων (State House). Την επιτροπή, που ονομάζεται «ανεξάρτητη», τη διόρισε ο υπουργός που εποπτεύει πολιτικά την ίδια την NSCDC. Δεν έχουν δημοσιοποιηθεί όροι που να της δίνουν εξουσία να καλεί μάρτυρες, να προστατεύουν όσους καταθέτουν ή να δεσμεύουν ότι το πόρισμα θα δημοσιευθεί.

Ο χρυσός εξηγεί τη σύλληψη, όχι το κελί

Η εκστρατεία κατά της παράνομης εξόρυξης έχει πραγματικούς λόγους. Στην πολιτεία Νίγηρα τα παράνομα ορυχεία συνδέονται με «τέλη προστασίας» που εισπράττουν ένοπλες συμμορίες και με βία που φτάνει μέχρι την πρωτεύουσα (HumAngle). Ανάλυση που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026 περιέγραφε πώς ο χρυσός χρηματοδοτεί τη ληστρική βία στον βορρά της χώρας (BusinessDay). Το κράτος θέλει να ξαναπάρει τον έλεγχο των ορυχείων, των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης και των φόρων. Τίποτα από αυτά όμως δεν δείχνει ότι οι 67 είχαν σχέση με ένοπλα δίκτυα ή ότι βρέθηκαν να έχουν χρυσό.

Ο νόμος δεν τους στερούσε κανένα δικαίωμα. Το άρθρο 35 του νιγηριανού Συντάγματος ορίζει ότι όποιος συλλαμβάνεται πρέπει να οδηγηθεί σε δικαστήριο μέσα σε 24 ώρες, αν υπάρχει δικαστήριο σε απόσταση έως 40 χιλιομέτρων, και μέσα σε 48 ώρες σε κάθε άλλη περίπτωση (Σύνταγμα Νιγηρίας). Οι αρχές μπορούν να πουν ότι η αιτία των θανάτων παραμένει άγνωστη. Δεν μπορούν να πουν ότι οι ύποπτοι είχαν λιγότερα δικαιώματα.

Τα υπερπλήρη κελιά χωρίς αερισμό δεν είναι κάτι καινούργιο στη Νιγηρία. Η Διεθνής Αμνηστία τα κατέγραψε, μαζί με βασανιστήρια και θανάτους κρατουμένων, σε έρευνά της για την αστυνομική μονάδα Tiger Base (Amnesty International). Μετά τις διαδηλώσεις #EndSARS κατά της αστυνομικής βίας συστάθηκαν επιτροπές έρευνας, που δέχθηκαν 3.044 αναφορές. Ως το 2024 όμως μόνο τέσσερις πολιτείες είχαν πληρώσει αποζημιώσεις (Al Jazeera).

Στη Μίνα, τα στοιχεία που θα χρειαστούν οι ιατροδικαστές λιγοστεύουν. Πολλοί νεκροί έχουν ήδη ταφεί και μόνο έξι σοροί φέρονταν να βρίσκονται ακόμη στο νεκροτομείο (TVC News). Πάρθηκαν δείγματα δέρματος και πτυέλων, αλλά κανένα αποτέλεσμα δεν έχει ανακοινωθεί, ενώ οι οικογένειες ζητούν δικαιοσύνη (Africanews).

Για να υπάρξει λογοδοσία χρειάζονται συγκεκριμένα βήματα. Πρώτα, να δημοσιευθούν οι νεκροψίες και οι τοξικολογικές αναλύσεις. Μαζί τους πρέπει να καταγραφεί ποιος φύλαγε τα δείγματα από τη στιγμή που πάρθηκαν μέχρι να φτάσουν στο εργαστήριο. Έπειτα, να εξεταστούν το κελί, ο εξαερισμός, τα ρούχα των νεκρών και κάθε συσκευή ψεκασμού, πριν καθαριστούν ή αλλοιωθούν. Να δημοσιευθεί ολόκληρο το πόρισμα της επιτροπής. Και να ονομαστεί ποιος αποφάσισε να μπουν τόσοι άνθρωποι σε έναν χώρο και ποιος είχε βάρδια όταν χτυπούσαν την πόρτα. Μέχρι τότε, αυτό που ξέρουμε είναι ότι 37 άνθρωποι που δεν είχαν δικαστεί πέθαναν ενώ τους φύλαγε το κράτος, και το κράτος δεν έχει ακόμη εξηγήσει πώς.