Νέο πλαίσιο για μαζικές αφίξεις υπόσχεται η Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποσχέθηκε ότι θα προτείνει ένα νέο εργαλείο έκτακτης ανάγκης για μαζικές, «οργανωμένες» εισροές μεταναστών. Την ανακοίνωση έκανε στις 16 Σεπτεμβρίου η πρόεδρός της, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μέσα σε μια ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης που έβαλε στο επίκεντρο την άμυνα, την Ουκρανία και την ανταγωνιστικότητα (To Brief). Για την Ελλάδα, χώρα πρώτης γραμμής, το διακύβευμα είναι συγκεκριμένο: παρόμοιο εργαλείο είχε ζητήσει τον Αύγουστο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ώστε να «παγώνει» προσωρινά η υποβολή αιτήσεων ασύλου όταν οι αφίξεις χρησιμοποιούνται ως όπλο πίεσης. Μόνο που η ΕΕ απέκτησε ήδη, από την 1η Ιουλίου, μηχανισμό φτιαγμένο ακριβώς για κρίσεις και «εργαλειοποίηση».

Η ανακοίνωση είναι στενότερη απ' ό,τι έδειξαν οι τίτλοι. Η φον ντερ Λάιεν είπε ότι η Επιτροπή «θα προτείνει» το πλαίσιο, με «αυστηρά καθορισμένα κριτήρια» και προσωρινή, οριοθετημένη ευελιξία στις συνήθεις διαδικασίες (DG HOME). Δεν έδωσε νομικό κείμενο, δεν όρισε ποιοι κανόνες θα παρακάμπτονται, ποιος θα αποφασίζει ή για πόσο, ούτε αν θα προβλέπεται αναστολή ασύλου. Ήταν πολιτική πρόθεση, όχι νομοθεσία. Η εκτίμηση ότι υιοθετεί την ελληνική πρόταση στηρίζεται, σύμφωνα με το EUobserver, σε ανώνυμες ευρωπαϊκές πηγές και όχι σε δημοσιευμένο σχέδιο (EUobserver).

Τι επιτρέπει ήδη ο νόμος

Ο Κανονισμός 2024/1359, που εφαρμόζεται από την 1η Ιουλίου, ήδη ορίζει τι γίνεται σε μαζικές αφίξεις και σε «εργαλειοποίηση», όταν δηλαδή τρίτη χώρα ή εχθρικός δρώντας σπρώχνει ανθρώπους για να αποσταθεροποιήσει ένα κράτος. Το κράτος υποβάλλει αιτιολογημένο αίτημα, η Επιτροπή αποφασίζει εντός δύο εβδομάδων και το Συμβούλιο εγκρίνει τις παρεκκλίσεις σε άλλες δύο. Τότε η καταγραφή της αίτησης μπορεί να καθυστερήσει έως τέσσερις εβδομάδες αντί για πέντε ημέρες και η συνοριακή εξέταση να φτάσει τις 18 εβδομάδες (EUR-Lex, Oxford Academic). Αυτό που ρητά δεν επιτρέπει είναι η γενική αναστολή της πρόσβασης στο άσυλο.

Η ελληνική πρόταση πηγαίνει παραπέρα. Ο Μητσοτάκης, σε ενυπόγραφο άρθρο στο Politico στις 4 Αυγούστου, δεν ζήτησε απλώς περισσότερο χρόνο (Politico)· ζήτησε τη δυνατότητα να αναστέλλεται προσωρινά η υποβολή αιτήσεων από νεοαφιχθέντες (eKathimerini). Η διαφορά δεν είναι τεχνική: το ένα καθυστερεί την αίτηση, το άλλο θα σήμαινε ότι η αίτηση δεν παραλαμβάνεται καθόλου και ακολουθεί άμεση επιστροφή. Το πρώτο υπάρχει ήδη· το δεύτερο είναι κάτι που το ευρωπαϊκό δίκαιο μέχρι σήμερα αρνείται.

Και το αρνείται για συγκεκριμένο λόγο. Το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε, σε υπόθεση κατά της Λιθουανίας, ότι ακόμη και σε έκτακτη ανάγκη λόγω μαζικής εισροής δεν επιτρέπεται να στερείται κανείς την πραγματική δυνατότητα να ζητήσει άσυλο (C-72/22). Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ εγγυάται πρόσβαση σε προστασία και αποτελεσματική δικαστική προσφυγή, ενώ η Σύμβαση της Γενεύης απαγορεύει την επαναπροώθηση σε κίνδυνο (UNHCR). Οποιοδήποτε νέο πλαίσιο θα πρέπει να περάσει από αυτό το όριο, όχι να το προσπεράσει.

Το πιο λεπτό ερώτημα είναι ποιος αποφασίζει ότι μια μετακίνηση είναι «εργαλειοποιημένη». Η αφορμή για όλα ήταν η Θέουτα, ισπανικός θύλακας στη βόρεια Αφρική, όπου τον Ιούλιο μπήκαν πάνω από 50.000 άνθρωποι και επέστρεψαν 48.000 μέσα σε λίγες ημέρες, ενώ 862 ασυνόδευτα παιδιά κατέληξαν σε πόλη με μόλις 29 θέσεις φιλοξενίας (RTVE). Κι όμως, η ίδια η ισπανική κυβέρνηση δήλωσε ότι δεν διαθέτει στέρεα στοιχεία πως το Μαρόκο κατηύθυνε την επιχείρηση (DW).

Αν λοιπόν ο χαρακτηρισμός είναι δύσκολο να αποδειχθεί, ο κίνδυνος γίνεται διπλός, γιατί τα έκτακτα μέτρα σπάνια αποσύρονται. Η Φινλανδία πρότεινε να παρατείνει έως το 2028 τον έκτακτο συνοριακό της νόμο, παρότι αναφέρει ότι δεν χρειάστηκε ποτέ να τον εφαρμόσει (Φινλανδική κυβέρνηση). Ένα προσωρινό εργαλείο μπορεί έτσι να αποκτήσει μόνιμη πολιτική ζωή.

Μια μόνιμη τροποποίηση του Συμφώνου περνά κατά κανόνα από το άρθρο 78(2) της Συνθήκης: έγκριση του Ευρωκοινοβουλίου και ειδική πλειοψηφία 15 κρατών που εκπροσωπούν το 65% του πληθυσμού της ΕΕ (Ευρωκοινοβούλιο). Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ) και οι συντηρητικοί πιέζουν για σκληρότερες επιστροφές, ενώ Σοσιαλιστές και Πράσινοι αντιτίθενται σε μονομερή άρση της πρόσβασης στο άσυλο (Greens/EFA). Δημόσια πλειοψηφία για τη συγκεκριμένη ιδέα δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί.

Το συμπέρασμα είναι στεγνό: η ΕΕ έχει ήδη τον μηχανισμό για τις κρίσεις· αυτό που πραγματικά ζητείται είναι η άδεια να μη λαμβάνεται καν η αίτηση. Μέχρι να δημοσιευτεί κείμενο με κριτήρια, διάρκεια και αρμόδιο απόφασης, τίποτα δεν έχει αλλάξει στα σύνορα. Την άδεια αυτή δεν την έδωσε ούτε η φον ντερ Λάιεν ούτε το Δικαστήριο.