Νέο κληρονομικό δίκαιο από σήμερα, οι διαθήκες περιμένουν

Από σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου, αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο περνά μια περιουσία στην επόμενη γενιά. Ένας νέος νόμος για τις κληρονομιές, ο Ν. 5303/2026, εφαρμόζεται πλέον στους θανάτους που συμβαίνουν από εδώ και πέρα (e-nomothesia), και αφορά κάθε οικογένεια που έχει ένα σπίτι, ένα μαγαζί ή ένα χρέος να αφήσει πίσω της. Το ερώτημα της πρώτης ημέρας, όμως, δεν είναι τι λέει ο νόμος, αλλά αν οι διαδικασίες που τον κάνουν πράξη είναι έτοιμες. Και εκεί υπάρχουν δύο κενά.

Πάρτε το πιο συνηθισμένο δίλημμα. Τρία αδέλφια κληρονομούν ένα οικογενειακό εργαστήριο. Το ένα το δουλεύει χρόνια και θέλει να το κρατήσει, τα άλλα δύο θέλουν το μερίδιό τους. Μέχρι χθες, ο νόμος έδινε στον καθένα ένα ελάχιστο προστατευμένο κομμάτι της ίδιας της περιουσίας, τη λεγόμενη νόμιμη μοίρα. Το αποτέλεσμα: το εργαστήριο γινόταν συνιδιοκτησία τριών, και ο ένας μπορούσε να μπλοκάρει κάθε απόφαση των υπολοίπων.

Ο νέος νόμος αλλάζει αυτή τη λογική. Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση: ο κληρονόμος που κρατά το εργαστήριο το κρατά ολόκληρο, αλλά χρωστά στα αδέλφια του χρήματα αντί για ποσοστά. Ο ίδιος νόμος επιτρέπει πλέον και τις «κληρονομικές συμβάσεις», δεσμευτικές συμφωνίες όσο ζει ο κάτοχος για το ποιος θα πάρει την επιχείρηση ή το ακίνητο (forin/ΠΟΜΙΔΑ). Οι βασικές αλλαγές είχαν κλειδώσει από την άνοιξη (To Brief)· αυτό που κρίνεται τώρα είναι η εφαρμογή.

Στην πράξη, η σύγκρουση απλώς αλλάζει έδρα. Για να κρατήσει το εργαστήριο, ο ένας κληρονόμος πρέπει να βρει ρευστό και μια αξιόπιστη αποτίμηση για να πληρώσει τους άλλους· αλλιώς η διαφωνία μετακομίζει από το «ποιανού είναι» στο «πόσο αξίζει» και «πότε θα πληρωθεί». Ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό το δείχνουν τα ίδια τα δεδομένα: σε έρευνα της EY, το 33% των ελληνικών οικογενειακών επιχειρήσεων δήλωσε ότι δεν έχει επίσημο σχέδιο διαδοχής, και ένα ακόμη 16% ότι το συζητά μόνο ανεπίσημα (EY).

Το πρώτο κενό: ποιος θα δημοσιεύσει τη διαθήκη

Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος Εφετείων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου έχει παρατείνει έως τις 30 Σεπτεμβρίου την αποχή του από τη δημοσίευση διαθηκών (aegeo.gr). Δηλαδή ακριβώς εκεί όπου δουλεύονται οι πιο πολλές διαθήκες, μια διαθήκη μπορεί να μένει αδημοσίευτη. Δεν ακυρώνεται, περιμένει. Η αιτιολογία, όπως αποδίδεται στην πρόεδρο του Συλλόγου Ελένη Κοντογεώργου, είναι ότι οι συμβολαιογράφοι θέλουν σαφέστερα όρια ευθύνης, για να μην μπλέκουν σε διαμάχες για τη γνησιότητα των διαθηκών. Το πλαίσιο γράφτηκε στο παρά πέντε: η απόφαση που ορίζει ποιοι συμβολαιογράφοι πιστοποιούνται να επικυρώσουν μια χειρόγραφη διαθήκη δημοσιεύτηκε στις 11 Σεπτεμβρίου, πέντε μόλις μέρες πριν την έναρξη (mydocman).

Το παράδοξο είναι ότι η υποδομή δουλεύει. Η ψηφιακή πλατφόρμα για τις διαθήκες είχε λειτουργήσει κανονικά πριν καν αρχίσει ο νόμος (Υπ. Δικαιοσύνης). Έως τα μέσα Απριλίου είχαν καταχωριστεί περίπου 30.000 αδημοσίευτες διαθήκες και υποβληθεί 47.500 αιτήσεις. Ο μέσος χρόνος διεκπεραίωσης έπεσε στις δέκα ημέρες, από πάνω από δέκα μήνες στην Αθήνα και σχεδόν δεκαπέντε στον Πειραιά. Το σύστημα, δηλαδή, μπορεί· απλώς σε κρίσιμες περιοχές οι άνθρωποι που το χειρίζονται δεν το κάνουν ακόμη.

Το δεύτερο κενό: δύο φόροι χωρίς απάντηση

Το δεύτερο κενό είναι φορολογικό, αλλά στενότερο απ' όσο ακούγεται. Τα περισσότερα νέα εργαλεία μπαίνουν στους γνωστούς κανόνες: ό,τι αποκτά κανείς αιτία θανάτου φορολογείται ανάλογα με τη συγγένειά του με τον αποθανόντα. Οι πραγματικές ασάφειες είναι δύο. Πρώτη, πώς φορολογείται η εξόφληση της νέας χρηματικής νόμιμης μοίρας. Δεύτερη, πώς χαρακτηρίζεται το αντάλλαγμα που παίρνει κάποιος για να παραιτηθεί από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα. Για καμία από τις δύο δεν έχει βγει ρητή οδηγία της ΑΑΔΕ.

Η ΠΟΜΙΔΑ, η ομοσπονδία ιδιοκτητών ακινήτων, προειδοποιεί ότι χωρίς εξομοίωση με το αφορολόγητο των γονικών παροχών οι νέες κληρονομικές συμβάσεις κινδυνεύουν να μείνουν στα χαρτιά (forin). Είναι θέση της οργάνωσης, πάντως, όχι απόφαση της εφορίας.

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για μια οικογένεια; Τρία πράγματα, πριν βασιστεί στα νέα εργαλεία: αν η διαθήκη μπορεί να δημοσιευτεί τώρα στην περιοχή της ή αν πρέπει να περιμένει μετά τις 30 Σεπτεμβρίου· αν υπάρχει ρευστότητα και αποτίμηση για να αποζημιωθούν οι συγκληρονόμοι σε χρήμα· και ότι το φορολογικό κόστος μιας κληρονομικής σύμβασης μένει ακόμη ανοιχτό.

Όποιος βρεθεί αυτές τις μέρες με μια διαθήκη στα χέρια του στην Αθήνα ή τον Πειραιά, το πιθανότερο είναι να περιμένει ως τον Οκτώβριο. Και για τον φόρο της νέας κληρονομικής σύμβασης, η εφορία δεν έχει πει ακόμη την κουβέντα της.