Μητρώο AI για το Δημόσιο, χωρίς δημόσια πρόσβαση ακόμη

Ένα νέο εργαλείο ελέγχου μπαίνει στο ελληνικό κράτος με νόμο: το Ενιαίο Μητρώο Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Δημοσίου. Κάθε δημόσια υπηρεσία που θέλει να χρησιμοποιήσει αλγοριθμικό εργαλείο οφείλει πλέον να το δηλώνει πριν το θέσει σε λειτουργία, ενώ όσα ήδη τρέχουν πρέπει να καταγραφούν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 (e-nomothesia, Bernitsas).

Αφορά τον καθένα, γιατί μιλάμε για εργαλεία που θα ζυγίζουν φορολογικούς ελέγχους, αιτήσεις σε υπηρεσίες, ακόμη και ιατροδικαστικές εκτιμήσεις. Μέχρι σήμερα, όμως, δεν υπάρχει δημόσιο, αναζητήσιμο μητρώο όπου ο πολίτης να δει ποια είναι αυτά τα συστήματα. Ο Ν. 5321/2026, δημοσιευμένος στο ΦΕΚ τον Ιούλιο, είναι ο εθνικός μηχανισμός εφαρμογής του ευρωπαϊκού Κανονισμού Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Act) και συνεχίζει το νομοσχέδιο που είχε κατατεθεί λίγες εβδομάδες νωρίτερα (To Brief). Ο αρμόδιος υπουργός Δημήτρης Παπαστεργίου το παρουσίασε ως «κανόνες που προστατεύουν τους πολίτες και ταυτόχρονα απελευθερώνουν την καινοτομία» (ai.gov.gr).

Ποιος εποπτεύει τι

Ποιος, όμως, εποπτεύει όλα αυτά; Βασικός επόπτης είναι η Αρχή Προστασίας Δεδομένων (ΑΠΔΠΧ). Ο νόμος την ορίζει ως την εθνική αρχή που ελέγχει την αγορά για τις απαγορευμένες πρακτικές, τα συστήματα υψηλού κινδύνου και τις υποχρεώσεις διαφάνειας. Είναι και το ενιαίο σημείο όπου καταλήγουν οι καταγγελίες (Lawspot).

Η ΕΕΤΤ, η Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων, έχει διαφορετικό ρόλο. Δεν κυνηγά παραβάσεις. Αξιολογεί και εποπτεύει τους ιδιωτικούς φορείς που πιστοποιούν αν ένα σύστημα συμμορφώνεται, και φιλοξενεί το ρυθμιστικό δοκιμαστήριο, έναν εποπτευόμενο χώρο όπου δοκιμάζονται νέα εργαλεία πριν βγουν στην αγορά (Bernitsas).

Και η Ευρώπη; Για τα μοντέλα γενικού σκοπού, τα μεγάλα συστήματα σαν αυτά που τροφοδοτούν τα δημοφιλή chatbot, η επιβολή δεν είναι ελληνική υπόθεση. Μένει στην Κομισιόν, μέσω του ευρωπαϊκού Γραφείου Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Office) (artificialintelligenceact.eu).

Ο πολίτης που θίγεται από μια αλγοριθμική απόφαση έχει σήμερα δύο διαδρομές. Αν εμπλέκονται προσωπικά δεδομένα, ισχύει η ήδη γνωστή οδός του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων (GDPR): πρώτα αίτημα στην ίδια την υπηρεσία, μετά καταγγελία στην ΑΠΔΠΧ μέσω του gov.gr (gov.gr). Ο AI Act προσθέτει, για αποφάσεις που στηρίζονται σε σύστημα υψηλού κινδύνου και έχουν σοβαρή επίπτωση, δικαίωμα εξήγησης, όχι όμως για κάθε chatbot (EUR-Lex). Ξεχωριστή, δημόσια φόρμα ειδικά για καταγγελία παράβασης του AI Act δεν έχει ακόμη ενεργοποιηθεί.

Ο νόμος προβλέπει βαριά πρόστιμα, αλλά η ισχύς τους μένει να δοκιμαστεί. Τα ταβάνια φτάνουν έως 35 εκατ. ευρώ ή 7% του παγκόσμιου τζίρου για τις απαγορευμένες πρακτικές, και επεκτείνονται ρητά και στους φορείς του Δημοσίου (EUR-Lex). Το πρόβλημα είναι αλλού: η έρευνα δεν εντόπισε δημόσια μετρήσιμη ενίσχυση της ΑΠΔΠΧ σε προσωπικό, προϋπολογισμό ή ειδική τεχνική μονάδα για ελέγχους σε συστήματα AI. Και το ίδιο το μητρώο δεν το κρατά η ΑΠΔΠΧ, αλλά η Ειδική Γραμματεία στο υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Έτσι, όποιος βλέπει τα συστήματα δεν είναι ο ίδιος που τα ελέγχει.

Υπάρχει και μια παρανόηση για το χρονοδιάγραμμα. Η ψήφιση δεν σημαίνει ότι ισχύουν όλα από σήμερα. Οι βαριές υποχρεώσεις για τα συστήματα υψηλού κινδύνου μετατέθηκαν, μετά την ευρωπαϊκή αναθεώρηση του AI Act, για τις 2 Δεκεμβρίου 2027, και για όσα ενσωματώνονται σε προϊόντα για τις 2 Αυγούστου 2028 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η Ελλάδα έστησε το 2026 τον μηχανισμό. Τα δόντια του ενεργοποιούνται αργότερα.

Το ολλανδικό προηγούμενο δείχνει και τις δύο εκβάσεις. Ένα δημόσιο μητρώο με πάνω από 1.300 αλγορίθμους από περισσότερους από 500 οργανισμούς μπορεί να γίνει πραγματικό εργαλείο ελέγχου (NL Digital Government). Όμως ανεξάρτητη ανάλυση βρήκε ότι μόλις 3,5% από 370 καταγεγραμμένα συστήματα είχαν ταξινομηθεί ως υψηλού κινδύνου, σημάδι ότι πολλά είτε δεν δηλώνονται είτε υποβαθμίζονται (Algorithm Audit).

Το κριτήριο επιτυχίας είναι ένα και μετρήσιμο. Αν έως το τέλος του 2026 το μητρώο γίνει δημόσιο και αναζητήσιμο, ο νόμος θα είναι πραγματικός προληπτικός έλεγχος. Αν μείνει εσωτερικός κατάλογος που συμπληρώνουν μόνες τους οι υπηρεσίες, θα είναι μια καταγραφή που απλώς νομιμοποιεί εκ των υστέρων ό,τι έχει ήδη αγοραστεί.