Μαλαισία στέλνει 1.476 κρατούμενους στη Μιανμάρ

Η Μαλαισία άρχισε στις 29 Σεπτεμβρίου να στέλνει πίσω στη Μιανμάρ 1.476 ανθρώπους από κέντρα κράτησης μεταναστών, ανάμεσά τους 20 αγόρια και επτά κορίτσια (Bernama). Τα ονόματα τα είχε στείλει με διπλωματική νότα στις 13 Αυγούστου η ίδια η κυβέρνηση της Μιανμάρ (RTM). Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) λέει ότι δεν συμμετείχε στην επιλογή και ότι σήμερα δεν υπάρχουν συνθήκες ασφαλούς επιστροφής (Reuters).

Η επιχείρηση ξεκίνησε πριν ξημερώσει. Από τις 4 το πρωί, 46 λεωφορεία με κρατουμένους από 14 κέντρα έφταναν στο στάδιο της Μαντζούνγκ για τελικούς ελέγχους. Από εκεί η ομάδα μεταφέρθηκε στη ναυτική βάση του Λουμούτ και επιβιβάστηκε σε πλοίο της Μιανμάρ· το Associated Press επιβεβαίωσε τα λεωφορεία και την παρουσία των πλοίων (AP). Η ομάδα είναι η πρώτη φάση ενός προγράμματος για 5.000 ανθρώπους, επιλεγμένους από 10.388 υπηκόους της Μιανμάρ που κρατούνταν στη χώρα (Bernama). Μένουν δηλαδή άλλοι 3.524.

Δύο δηλώσεις που δεν συναντιούνται

Το μαλαισιανό υπουργείο Εσωτερικών περιγράφει την αναχώρηση ως «πρώτη φάση εθελοντικού επαναπατρισμού» (Malay Mail). Επικαλείται ελέγχους ταυτότητας, υπηκοότητας, εγγράφων, υγείας και ασφάλειας (Astro Awani). Απέναντι, ο εκπρόσωπος της UNHCR Μάθιου Σάλτμαρς δήλωσε ότι η συνεχιζόμενη σύγκρουση, η βία και οι παραβιάσεις δικαιωμάτων στη Μιανμάρ δεν επιτρέπουν ασφαλείς, αξιοπρεπείς και βιώσιμες επιστροφές (Malay Mail).

Η Κουάλα Λουμπούρ έχει τους δικούς της λόγους. Η κυβέρνηση επικαλείται την πίεση στις δημόσιες υποδομές, τις κοινωνικοοικονομικές εντάσεις και την ανάγκη να διαχειριστεί την κράτηση (Utusan Malaysia). Δέκα χιλιάδες κρατούμενοι είναι κόστος και πολιτικό βάρος, και η επιστροφή τους είναι ο φθηνότερος τρόπος να αδειάσουν τα κελιά. Το έχει ξανακάνει: το 2021 επέστρεψε περισσότερους από 1.000 υπηκόους της Μιανμάρ παρά δικαστική εντολή αναστολής (The Edge).

Τι θα χρειαζόταν για να ισχύει το «εθελοντική»

Ο έλεγχος υπηκοότητας απαντά στο ερώτημα «ποιος είσαι», όχι στο «θέλεις να φύγεις» ούτε στο «θα είσαι ασφαλής». Για να είναι ουσιαστικά εθελοντική μια επιστροφή, ο άνθρωπος πρέπει να ξέρει πού πηγαίνει, ποιους κινδύνους αντιμετωπίζει και να έχει πραγματική δυνατότητα να πει όχι (UNHCR Malaysia). Τα δημόσια στοιχεία δεν δείχνουν πώς καταγράφηκε το «ναι» κάθε κρατουμένου, σε ποια γλώσσα ενημερώθηκε, αν μπορούσε να το ανακαλέσει ή αν εξετάστηκε ατομικά ο κίνδυνος. Αυτό είναι όριο του τι μπορεί να επαληθευτεί, όχι απόδειξη ότι οι διαδικασίες δεν έγιναν. Μένει όμως το πλαίσιο: η συναίνεση δόθηκε από ανθρώπους σε κράτηση, με εναλλακτική τη συνέχιση της κράτησης.

Το νομικό όριο είναι η αρχή της μη επαναπροώθησης: δεν στέλνεις άνθρωπο εκεί όπου κινδυνεύει από δίωξη ή σοβαρή βλάβη, και αυτό αφορά και τους αιτούντες άσυλο. Η Μαλαισία δεν έχει εθνικό σύστημα ασύλου και δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του 1951 για τους πρόσφυγες· η Human Rights Watch υποστηρίζει ότι η αρχή τη δεσμεύει ούτως ή άλλως ως εθιμικός κανόνας (HRW). Η κυβέρνηση απαντά ότι επιστρέφουν επαληθευμένοι υπήκοοι που συμφώνησαν και ότι κανείς απειλούμενος δεν θα σταλεί πίσω. Δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία για να ελεγχθεί αυτή η διαβεβαίωση άνθρωπο προς άνθρωπο. Εκπρόσωπος της κοινότητας Τσιν είπε στο Reuters ότι ανάμεσα στους επιστρέφοντες εντόπισαν κάτοχο κάρτας UNHCR (Reuters), ισχυρισμός που δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Ροχίνγκια ή «υπήκοοι»;

Εδώ οι δύο κυβερνήσεις λένε διαφορετικά πράγματα για το ίδιο πρόγραμμα. Ο πρωθυπουργός Ανουάρ Ιμπραχίμ είχε περιγράψει τους 5.000 ως Ροχίνγκια (Free Malaysia Today), τη μουσουλμανική μειονότητα της Ραχίν που τον Ιούλιο χανόταν κατά εκατοντάδες σε ναυάγια (To Brief). Η Μιανμάρ δηλώνει ότι δέχεται μόνο επαληθευμένους υπηκόους της και ότι το πρόγραμμα δεν αφορά Ροχίνγκια (AP). Η απλούστερη εξήγηση είναι ότι η Μιανμάρ, που επί δεκαετίες δεν αναγνωρίζει τους Ροχίνγκια ως πολίτες της, δεν μπορεί να τους βάλει σε λίστα «υπηκόων» χωρίς να ανατρέψει τη δική της πολιτική. Το AP σημειώνει ότι δεν είναι σαφές αν υπάρχουν Ροχίνγκια στην πρώτη ομάδα (AP).

Η εθνότητα των 1.476, οι ατομικές υποθέσεις προστασίας τους, τα κριτήρια επαλήθευσης της Μιανμάρ, ο τόπος αποβίβασης και οποιοσδήποτε μηχανισμός παρακολούθησης μετά την άφιξη δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Ο μόνος κατάλογος που ορίζει ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι τον έγραψε η κυβέρνηση που τους παραλαμβάνει, ενώ η συναίνεση και η ασφάλεια, που κρίνονται άνθρωπο προς άνθρωπο, δεν έχουν τεκμηριωθεί δημόσια ούτε για έναν από τους 1.476.