Η Λιθουανία θέλει να βγάλει τα πυρηνικά από το Σύνταγμά της

Στις 2 Ιουλίου ο πρόεδρος της Λιθουανίας Γκιτάνας Ναουσέντα ανακοίνωσε ότι οι πολιτικοί ηγέτες της χώρας συμφώνησαν σχεδόν ομόφωνα να καταργήσουν το Άρθρο 137 του Συντάγματος, τη διάταξη που απαγορεύει όπλα μαζικής καταστροφής και ξένες στρατιωτικές βάσεις στο έδαφός της. Είναι η δεύτερη χώρα πρώτης γραμμής μέσα σε δύο εβδομάδες που αφαιρεί δημόσια έναν νομικό φραγμό, ώστε να μη μείνει «γκρίζα ζώνη» μέσα στην πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ.

Η κίνηση ακολουθεί κατά πόδας τη Φινλανδία, της οποίας ο αντίστοιχος νόμος τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου, αφού το κοινοβούλιο στο Ελσίνκι είχε ήδη ψηφίσει την άρση της απόλυτης απαγόρευσης τον Ιούνιο (To Brief). Το μοτίβο είναι το ίδιο. Η Λιθουανία όμως το κάνει στο βαρύτερο δυνατό θεσμικό επίπεδο.

Καθαρίζουν το Σύνταγμα, δεν φέρνουν κεφαλές

Εδώ κρύβεται όλη η ουσία της ιστορίας. Το να αφαιρείς ένα νομικό εμπόδιο δεν είναι το ίδιο με το να αποθηκεύεις πυρηνικά. Το πρώτο είναι πράξη δικαίου. Το δεύτερο θα απαιτούσε ξεχωριστές πολιτικές αποφάσεις, συμμαχικό σχεδιασμό και φυσικές υποδομές που δεν υπάρχουν.

Οι ίδιοι οι Λιθουανοί βάζουν φρένο στην πιο δραματική ανάγνωση. Ο πρόεδρος της Βουλής Juozas Olekas δήλωσε ρητά ότι η χώρα δεν σχεδιάζει να φιλοξενήσει πυρηνικά σε καιρό ειρήνης, ενώ ο υπουργός Άμυνας είχε ξεκαθαρίσει ήδη από τον Ιούνιο ότι τυχόν ανάπτυξη αμερικανικών όπλων θα εξεταζόταν μόνο σε συνθήκες κρίσης ή πολέμου (LRT, LRT). Στο Βερολίνο, ο Ναουσέντα το διατύπωσε ως επιδίωξη η Λιθουανία να γίνει «αναπόσπαστο μέρος αυτής της πυρηνικής αποτροπής», όχι ως ανακοίνωση εγκατάστασης όπλων (Straits Times).

Αυτό ακριβώς είναι η «προληπτική νομική ευθυγράμμιση». Δεν είναι επίσημο δόγμα του ΝΑΤΟ. Είναι μια αναλυτική περιγραφή για κράτη που καθαρίζουν εκ των προτέρων τα δικά τους νομικά κείμενα, ώστε να μη βρεθούν εκτός των επιλογών του συμμαχικού σχεδιασμού όταν χρειαστεί. Η Φινλανδία το είπε με τα πιο σαφή λόγια, δικαιολογώντας την αλλαγή ως αφαίρεση «νομικών εμποδίων» για την πλήρη αξιοποίηση της αποτροπής του ΝΑΤΟ, ενώ ταυτόχρονα διαβεβαίωνε ότι δεν επιδιώκει πυρηνικά στο έδαφός της (Finnish Government).

Το εμπόδιο των 94 ψήφων

Η διαφορά με τη Φινλανδία είναι κρίσιμη. Το Ελσίνκι άλλαξε κοινό νόμο. Η Λιθουανία πρέπει να αλλάξει το ίδιο το Σύνταγμα. Στις 3 Ιουλίου, 50 βουλευτές κατέθεσαν επίσημα την τροπολογία στο Seimas, τη λιθουανική Βουλή. Όμως οι 50 υπογραφές μόνο ανοίγουν τη διαδικασία. Η αναθεώρηση απαιτεί δύο ψηφοφορίες με τουλάχιστον 94 ψήφους την καθεμία, σε σύνολο 141 εδρών, και μεσοδιάστημα τουλάχιστον τριών μηνών (Constitution of Lithuania). Είναι, εσκεμμένα, ένα βαρύ εμπόδιο, φτιαγμένο για να μην αλλάζει το Σύνταγμα με τη διάθεση της στιγμής. Το ότι διακομματικό μπλοκ κινείται να το υπερβεί δείχνει πόσο έχει μετατοπιστεί η αίσθηση απειλής στη Βαλτική.

Η ένταση της Μόσχας εξηγείται από τη γεωγραφία της χώρας. Η Λιθουανία αγγίζει ταυτόχρονα τρία ρωσικά νεύρα ασφαλείας: συνορεύει με το βαριά στρατιωτικοποιημένο Καλίνινγκραντ, συνορεύει με τη Λευκορωσία, και κάθεται πάνω στο Suwalki Gap, το στενό χερσαίο πέρασμα που συνδέει τις βαλτικές χώρες με την υπόλοιπη επικράτεια του ΝΑΤΟ. Ρωσικά κρατικά μέσα παρουσιάζουν την κίνηση ως ακόμη έναν κρίκο στην «πυρηνικοποίηση» της ανατολικής πτέρυγας και προειδοποιούν για «αντίμετρα» υπέρ της άμυνας του θύλακα (CNBC, RIA Novosti). Νέα στρατιωτική ανάπτυξη ειδικά ως απάντηση στη δήλωση Ναουσέντα δεν επιβεβαιώθηκε. Προς το παρόν είναι ρητορική αποτροπής, όχι νέα φάση στο πεδίο (TASS).

Για τον Έλληνα αναγνώστη, το ενδιαφέρον δεν είναι αν «έρχονται πυρηνικά» κάπου. Είναι το πώς ένα μη πυρηνικό μέλος μπαίνει βαθύτερα στην πυρηνική αρχιτεκτονική του ΝΑΤΟ, μέσω σχεδιασμού και υποδομών, όχι κεφαλών. Η Ελλάδα, όπως όλοι οι σύμμαχοι εκτός Γαλλίας, μετέχει στην Ομάδα Πυρηνικού Σχεδιασμού (Nuclear Planning Group), το ανώτατο όργανο πυρηνικών αποφάσεων της Συμμαχίας (NATO). Η διαφορά είναι ότι η Φινλανδία και η Λιθουανία κάνουν τη νομική συζήτηση δημόσια, με ψηφοφορίες και συνταγματικές τροπολογίες. Στην Ελλάδα, το εύκολο ερώτημα («υπάρχουν πυρηνικά εδώ;») επισκιάζει τα δύσκολα. Τι σημαίνει στην πράξη η νατοϊκή γλώσσα περί «υποδομών» και «συμβατικής υποστήριξης» για μια χώρα με κρίσιμες συμμαχικές εγκαταστάσεις; Ποιο πλαίσιο θα ίσχυε για διέλευση ή μεταφορά δυνάμεων σε κρίση, και ποιος ενημερώνει τη Βουλή; Αυτά μένουν θολά, τη στιγμή που στη Βαλτική συζητιούνται με ονόματα και αριθμούς ψήφων.