Η Κύπρος ζητά σχέδιο ΕΕ για αμοιβαία άμυνα

Ο Νίκος Χριστοδουλίδης έστειλε στις 20 Οκτωβρίου επιστολή στην Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για το άρθρο 42§7 της Συνθήκης για την ΕΕ, τη ρήτρα που υποχρεώνει τα κράτη μέλη να βοηθήσουν όποιο από αυτά δεχθεί επίθεση. Στην επιστολή ζήτησε να ξαναρχίσει η προετοιμασία για την εφαρμογή της ρήτρας, να ενημερωθεί για τις προτάσεις που εξετάζονται και να του δοθεί χρονοδιάγραμμα (POLITICO). Η Κύπρος δεν επικαλείται τη ρήτρα. Ζητά να γραφτεί από τώρα τι θα συνέβαινε αν την επικαλούνταν, και αυτό αφορά άμεσα την Αθήνα, που θα ήταν τότε μία από τις πρωτεύουσες με υποχρέωση να απαντήσουν.

Ποιος ζητά, ποιος αποφασίζει

Σύμφωνα με το άρθρο, αν ένα κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή «με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους», σύμφωνα με τον Χάρτη του ΟΗΕ (Συνθήκη για την ΕΕ). Το κείμενο σέβεται τις δεσμεύσεις των μελών του ΝΑΤΟ και την ιδιαίτερη αμυντική πολιτική ορισμένων χωρών. Η Κύπρος δεν ανήκει στη Συμμαχία, αλλά αυτό δεν την αποκλείει από τη ρήτρα.

Για να ενεργοποιηθεί η ρήτρα, η κυπριακή κυβέρνηση θα έπρεπε να δηλώσει ότι δέχθηκε ένοπλη επίθεση και να ζητήσει βοήθεια από τους εταίρους της. Δεν χρειάζεται έγκριση της Επιτροπής ούτε ψηφοφορία στο Συμβούλιο, και η Συνθήκη δεν προκαθορίζει στρατεύματα ή κοινή επιχείρηση (Egmont Institute). Εκεί βρίσκεται και το κενό που θέλει να κλείσει η Λευκωσία: κανείς δεν έχει οριστεί να συντονίζει, και κάθε πρωτεύουσα κρίνει μόνη της τι θα στείλει.

Το μόνο προηγούμενο δείχνει πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη. Η Γαλλία επικαλέστηκε τη ρήτρα μετά τις επιθέσεις της 13ης Νοεμβρίου 2015 στο Παρίσι, και η βοήθεια που πήρε δεν ήρθε ως ευρωπαϊκή επιχείρηση. Συμμαχικές φρεγάτες συνόδευσαν το γαλλικό αεροπλανοφόρο. Άλλες χώρες ενίσχυσαν αποστολές στο Μάλι και στη Μέση Ανατολή, ώστε να αποδεσμευθούν γαλλικές δυνάμεις, σύμφωνα με τον απολογισμό του υπουργού Άμυνας Ζαν-Ιβ Λε Ντριάν τον Μάρτιο του 2016 (vie-publique). Σχεδόν όλα οργανώθηκαν διμερώς, χωρίς επίσημη απόφαση της ΕΕ.

Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει κάτι συγκεκριμένο. Αν η Κύπρος επικαλεστεί τη ρήτρα στο μέλλον ύστερα από ένοπλη επίθεση, η Ελλάδα θα έχει νομική υποχρέωση συνδρομής, αλλά τα μέσα θα τα επιλέξει η ίδια. Με βάση το γαλλικό προηγούμενο, η συνδρομή αυτή θα μπορούσε να πάρει τη μορφή πλοίων συνοδείας ή αποστολών που αναλαμβάνει η Ελλάδα για να ελευθερωθούν δυνάμεις της χώρας που δέχθηκε την επίθεση.

Η επιστολή και το Ακρωτήρι

Η επιστολή ζητά να ξαναρχίσουν οι συζητήσεις στα αρμόδια προπαρασκευαστικά όργανα της ΕΕ, χωρίς να θέτει προθεσμία. Το γραφείο Τύπου του Κύπριου προέδρου επιβεβαίωσε ότι στάλθηκε (Cyprus Mail). Ανώνυμος αξιωματούχος της ΕΕ είπε μόνο ότι το θέμα δεν προβλεπόταν στην προσεχή ατζέντα των ηγετών (POLITICO). Επώνυμη απάντηση της Επιτροπής δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Η Λευκωσία ουσιαστικά ζητά να συνεχιστεί μια δουλειά που ξεκίνησε η ίδια. Στις 12 Μαΐου η Ύπατη Εκπρόσωπος Κάγια Κάλας επιβεβαίωσε επιτραπέζια άσκηση των πρεσβευτών της ΕΕ, η οποία εξέτασε, μεταξύ άλλων, ένοπλη επίθεση σε κράτος μέλος εκτός ΝΑΤΟ, δηλαδή την περίπτωση της Κύπρου. Την επιβεβαίωση έδωσε στην Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, το διπλωματικό σκέλος της ΕΕ (ΕΥΕΔ). Η κυπριακή προεδρία της ΕΕ είχε προτείνει πρακτικό εγχειρίδιο εφαρμογής, αλλά αποτελέσματα δεν δημοσιοποιήθηκαν (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Την ανησυχία επανέφερε ένα πλήγμα με μη επανδρωμένο αεροσκάφος (drone) στη βρετανική βάση του Ακρωτηρίου, τη νύχτα 1 προς 2 Μαρτίου, που προκάλεσε περιορισμένες ζημιές και κανένα θύμα (ΡΙΚ). Η Εφ.Συν. γράφει για πύραυλο (Εφ.Συν.). Ούτε ο τύπος του όπλου ούτε ο δράστης έχουν επιβεβαιωθεί από επίσημο βρετανικό κείμενο.

Το κρίσιμο σημείο είναι νομικό. Το Ακρωτήρι είναι Κυρίαρχη Περιοχή Βάσεων του Ηνωμένου Βασιλείου (Πρωτόκολλο για τις Περιοχές Βάσεων), δηλαδή έδαφος στο νησί που έμεινε υπό βρετανική κυριαρχία και δεν ανήκει στην Κυπριακή Δημοκρατία. Η ρήτρα μιλά για επίθεση στο έδαφος κράτους μέλους. Επομένως ένα πλήγμα εκεί δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δέχθηκε τέτοια επίθεση, ενώ υβριδικές απειλές κάτω από το όριο της ένοπλης επίθεσης μένουν εκτός ρήτρας.

Πραγματική ενεργοποίηση θα ήταν μια δήλωση της Λευκωσίας ότι δέχθηκε ένοπλη επίθεση, μαζί με αίτημα βοήθειας προς τους εταίρους της. Η επιστολή της 20ής Οκτωβρίου ζητά κάτι πολύ πιο περιορισμένο: προτάσεις και ένα χρονοδιάγραμμα. Η Κύπρος δεν ζήτησε βοήθεια. Ζήτησε να ξέρει από πριν ποιος θα απαντήσει όταν τη ζητήσει, ώστε η Ευρώπη να μη χρειαστεί να αυτοσχεδιάσει όπως το 2015.