Η Κομισιόν προτείνει τουλάχιστον 30% ποιότητα στις δημόσιες προμήθειες

Σκεφτείτε τον επόμενο διαγωνισμό ενός ελληνικού φορέα για ηλεκτρικά λεωφορεία. Μέχρι σήμερα ο κανόνας ήταν σχεδόν πάντα ένας: κερδίζει η χαμηλότερη τιμή. Μια νέα πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που παρουσιάστηκε στις 9 Σεπτεμβρίου, θέλει να σπάσει αυτόν τον αυτοματισμό. Υποχρεώνει τους δημόσιους αγοραστές να βαθμολογούν και την ποιότητα, και τους δίνει, προαιρετικά, τη δυνατότητα να προτιμούν έναν ευρωπαίο προμηθευτή. Αφορά κάθε φορολογούμενο, γιατί το θέμα είναι πώς ξοδεύεται το δημόσιο χρήμα σε δρόμους, νοσοκομεία, σχολεία και λεωφορεία.

Την πρόταση, τον νέο κανονισμό δημόσιων συμβάσεων (Public Procurement Act), παρουσίασε ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Επιτροπής Stéphane Séjourné (EUR-Lex). Το βασικό της εργαλείο είναι λιτό: σε κάθε αξιολόγηση προσφορών, τα ποιοτικά κριτήρια πρέπει να πιάνουν τουλάχιστον το 30% της βαθμολογίας, και τουλάχιστον το 50% όταν η σύμβαση στηρίζεται κυρίως σε ανθρώπινη εργασία, όπως η καθαριότητα ή η φύλαξη (single-market-economy.ec.europa.eu). Ποιότητα εδώ σημαίνει τεχνικές επιδόσεις, ανθεκτικότητα, περιβαλλοντικό αποτύπωμα, υποστήριξη μετά την πώληση.

Η αγορά που ρυθμίζεται είναι τεράστια. Οι δημόσιοι φορείς της ΕΕ ξοδεύουν κάθε χρόνο περίπου το 15% του ΑΕΠ σε αγορές, ενώ οι συμβάσεις που εμπίπτουν στους ευρωπαϊκούς κανόνες φτάνουν γύρω στα 600 δισ. ευρώ ετησίως (Le Monde, EUobserver). Είναι μια αγοραστική δύναμη που, αν κατευθυνθεί, γίνεται εργαλείο βιομηχανικής πολιτικής.

Ένα «Buy European» με αστερίσκους

Ο κανονισμός όμως δεν επιβάλλει καθολικό «αγοράζουμε ευρωπαϊκά». Το όριο ποιότητας είναι υποχρεωτικό, αν και με αιτιολογημένες εξαιρέσεις που κρατούν δυνατή ακόμη και την ανάθεση με κριτήριο την τιμή. Η ευρωπαϊκή προτίμηση, αντίθετα, μένει επιλογή του κάθε αναθέτοντος φορέα: μπορεί να περιορίσει τη συμμετοχή σε ευρωπαίους προμηθευτές, να δώσει πρόσθετους βαθμούς, ή να απορρίψει προσφορά όπου το «καλυπτόμενο» περιεχόμενο (από χώρες με δικαίωμα πρόσβασης βάσει διεθνών συμφωνιών) πέφτει κάτω από το μισό της αξίας (Politico).

Και δεν αφορά τους πάντες με τον ίδιο τρόπο. Χώρες που έχουν υπογράψει τη Συμφωνία Δημόσιων Συμβάσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΗΠΑ, Ιαπωνία, Βρετανία και άλλες) διατηρούν πρόσβαση σε συγκεκριμένα τμήματα της αγοράς (WTO). Η Κίνα δεν είναι μέλος αυτής της συμφωνίας, και γι' αυτό οι μη καλυπτόμενοι κινεζικοί προμηθευτές είναι εκείνοι που μπορούν να βρεθούν εκτός. Το Εμπορικό Επιμελητήριο της Κίνας στην ΕΕ αντέδρασε ήδη ότι η προτίμηση στρεβλώνει τον ανταγωνισμό (Euronews), θέση ενδιαφερόμενου, όχι διαπίστωση παραβίασης.

Πώς μεταφράζεται αυτό στην πράξη; Τον Απρίλιο του 2026, ο ΟΑΣΘ υπέγραψε σύμβαση για 50 αρθρωτά ηλεκτρικά λεωφορεία με την κινεζική Yutong, αξίας περίπου 33 εκατ. ευρώ χωρίς ΦΠΑ (TED). Σε έναν αντίστοιχο μελλοντικό διαγωνισμό, οι νέοι περιορισμοί θα δυσκόλευαν τη Yutong και θα ευνοούσαν έναν ευρωπαίο ανταγωνιστή. Προσοχή όμως: «ευρωπαίος ανάδοχος» δεν σημαίνει αυτόματα «ελληνική παραγωγή». Σε άλλη προμήθεια 100 λεωφορείων φυσικού αερίου, ανάδοχος ήταν η γαλλική Iveco, χωρίς αυτό να λέει πού κατασκευάστηκαν τελικά όλα τα οχήματα.

Ποιος πληρώνει, λοιπόν, αν η φθηνότερη προσφορά χάνει; Η απάντηση δεν είναι αυτονόητη. Μελέτες προτίμησης τοπικών επιχειρήσεων σε δημόσια έργα στην Καλιφόρνια βρήκαν πρόσθετο κόστος περίπου 1,5% έως 4% (Marion). Από την άλλη, η χαμηλότερη τιμή ανάθεσης δεν εγγυάται χαμηλότερο τελικό λογαριασμό: έρευνα σε αμερικανικές αμυντικές συμβάσεις έδειξε ότι περισσότεροι διαγωνιζόμενοι ρίχνουν την αρχική τιμή, αλλά αυξάνουν τις υπερβάσεις και τις καθυστερήσεις (Carril κ.ά.).

Κληρονομεί όμως και ένα πρόβλημα που δεν δημιούργησε. Ο ανταγωνισμός στις ευρωπαϊκές προμήθειες έχει ήδη στενέψει αισθητά: το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο κατέγραψε ότι οι διαγωνισμοί με μία μόνο προσφορά ανέβηκαν από 24% το 2011 σε 42% το 2021, ενώ ο μέσος αριθμός προσφορών ανά διαγωνισμό έπεσε από σχεδόν έξι σε λίγο πάνω από τρεις (Ελεγκτικό Συνέδριο). Όταν σχεδόν οι μισοί διαγωνισμοί έχουν έναν μόνο υποψήφιο, το ζητούμενο δεν είναι μόνο ποιον προτιμάς, αλλά αν υπάρχει καν επιλογή.

Η Επιτροπή προβάλλει και ένα οικονομικό επιχείρημα υπέρ. Η μεταρρύθμιση ενοποιεί τρεις παλιές οδηγίες σε έναν άμεσα εφαρμοστέο κανονισμό και συμπυκνώνει, σύμφωνα με την παρουσίασή της, περίπου 900 σελίδες κανόνων σε 200 (audiovisual.ec.europa.eu). Από αυτή την απλούστευση εκτιμά ότι θα προκύψει εξοικονόμηση περίπου 650 εκατ. ευρώ τον χρόνο σε διοικητικό κόστος, κυρίως για τις επιχειρήσεις (single-market-economy.ec.europa.eu). Πρόκειται όμως για πρόβλεψη της ίδιας της πρότασης, όχι για αποδεδειγμένο αποτέλεσμα.

Και εδώ είναι η ουσιαστική επιφύλαξη: τίποτα από αυτά δεν ισχύει ακόμη. Ο κανονισμός είναι πρόταση, πρέπει να τον εγκρίνουν το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο, και προβλέπεται διετής μεταβατική περίοδος πριν εφαρμοστεί (EUR-Lex). Το πραγματικό στοίχημα είναι αν ο δημόσιος αγοραστής (ο δήμος, το νοσοκομείο, ο μεταφορικός φορέας) θα σηκώσει τα νέα εργαλεία από το τραπέζι. Γιατί η πρόταση του δίνει το δικαίωμα να προτιμήσει την ποιότητα και την ευρωπαϊκή προέλευση. Δεν του το επιβάλλει.