Το Κίεβο χτύπησε ιρανικό πλοίο στην Κασπία

Το Σάββατο 25 Ιουλίου, ουκρανικό πλήγμα στη βόρεια Κασπία χτύπησε ένα ιρανικό πλοίο. Η Τεχεράνη το περιγράφει ως εμπορικό, και τουλάχιστον ένας ναυτικός σκοτώθηκε (Iran International). Το επεισόδιο έχει σημασία γιατί ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας άγγιξε για πρώτη φορά μια κλειστή λεκάνη που η Μόσχα και η Τεχεράνη θεωρούσαν ασφαλές στρατηγικό μετόπισθεν, όχι πεδίο μάχης. Έρχεται λίγες ημέρες μετά τα πλήγματα σε δεξαμενόπλοια ελληνικών συμφερόντων σε Μαύρη Θάλασσα και Ορμούζ (To Brief), σε ένα ναυτικό μέτωπο που πλέον απλώνεται από τη Μεσόγειο ως τα ρωσικά ενδότερα.

Οι δύο πλευρές λένε δύο διαφορετικές ιστορίες για το ίδιο συμβάν, και η απόσταση ανάμεσά τους είναι όλη η υπόθεση.

Η ουκρανική εκδοχή είναι ότι ο στόχος ήταν στρατιωτικός. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι μίλησε για «ισχυρά αποτελέσματα» στην Κασπία, με πλήγματα σε σκάφη που χρησιμοποιούνταν για στρατιωτικά φορτία με ιρανική εμπλοκή (Iran International). Η ουκρανική υπηρεσία ασφαλείας, η SBU, συνέδεσε την επιχείρηση με ρωσικό πυραυλάκατο και με φορτηγά πλοία υπό κυρώσεις (Ynet). Η στρατιωτική λογική είναι καθαρή. Το Κίεβο θέλει να χτυπήσει το πίσω άκρο της ρωσοϊρανικής εφοδιαστικής αλυσίδας, εκεί που Μόσχα και Τεχεράνη μετέφεραν εξαρτήματα drones και όπλα μακριά από το ουκρανικό βεληνεκές. Η Κασπία είναι περίκλειστη, χωρίς έξοδο σε ωκεανό. Η Ουκρανία δεν στέλνει στόλο, στέλνει πλήγμα μεγάλου βεληνεκούς ή δολιοφθορά, μετατρέποντας μια «πίσω ζώνη» σε ενεργό πεδίο.

Η ιρανική εκδοχή είναι νομική κατηγορία. Η Τεχεράνη κάλεσε τον Ουκρανό επιτετραμμένο, χαρακτήρισε το χτύπημα παραβίαση του Άρθρου 2(4) του Χάρτη του ΟΗΕ, που απαγορεύει τη χρήση βίας κατά κράτους, και το παρουσίασε ως επίθεση σε αθώο εμπορικό πλοίο (RBC-Ukraine). Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί επέμεινε ότι το Ιράν δεν έχει εμπλακεί στον πόλεμο και ότι η Ουκρανία φέρει την ευθύνη για τις συνέπειες. Πρόσθεσε μάλιστα τον ισχυρισμό, χωρίς δημόσια στοιχεία, ότι το πλήγμα έγινε κατ' εντολήν του Ισραήλ για να συρθεί η Ευρώπη βαθύτερα στη σύγκρουση.

Ανάμεσα στις δύο αφηγήσεις μένει κενό που δεν έχει κλείσει δημόσια. Δεν υπάρχει ανεξάρτητη τεχνική επιβεβαίωση του φορτίου. Ούτε απόδειξη ότι το ιρανικό σκάφος ήταν ο κύριος στόχος και όχι λάθος αναγνώριση ή παράπλευρη ζημιά σε ένα μικτό περιβάλλον ρωσικών και ιρανικών στόχων. Το ίδιο το όνομα του πλοίου παραμένει μονής πηγής.

Γιατί η Κασπία δεν είναι Μαύρη Θάλασσα

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό βάρος του επεισοδίου. Στη Μαύρη Θάλασσα ένα χτύπημα εντάσσεται σε ήδη διεθνοποιημένο θέατρο, με ΝΑΤΟϊκά παράκτια κράτη και τα τουρκικά Στενά που τη συνδέουν με τη Μεσόγειο (Britannica). Η Κασπία είναι κλειστή. Είναι το μεγαλύτερο εσωτερικό υδάτινο σώμα του κόσμου, χωρίς έξοδο σε ωκεανό, μοιρασμένο ανάμεσα σε Ρωσία, Καζακστάν, Τουρκμενιστάν, Ιράν και Αζερμπαϊτζάν (Britannica). Σύμφωνα με το κείμενο της Σύμβασης του 2018 για το νομικό καθεστώς της, όπως το διαβάζουν αναλυτές, η ασφάλεια της λεκάνης είναι αποκλειστική υπόθεση των πέντε παράκτιων κρατών και η στρατιωτική παρουσία τρίτων πρακτικά αποκλείεται. Γι' αυτό η Τεχεράνη μιλά για ρήγμα σε συμφωνημένη τάξη. Ο πόλεμος «εισβάλλει» σε χώρο που οι παράκτιοι είχαν κρατήσει έξω από κάθε εξωπεριφερειακή στρατιωτικοποίηση.

Το ανοιχτό ερώτημα είναι τι μπορεί πραγματικά να κάνει το Ιράν. Οι απειλές του για «απάντηση που δεν θα μείνει αναπάντητη» είναι μέχρι στιγμής γενικές, χωρίς συγκεκριμένο πακέτο αντιποίνων. Οι ρεαλιστικές επιλογές είναι λίγες και άβολες. Μια ασύμμετρη κίνηση εναντίον ουκρανικών ή δυτικών συμφερόντων μακριά από την Κασπία, εκεί που η Τεχεράνη έχει μοχλούς όπως το Ορμούζ, θα ρίσκαρε να επιβεβαιώσει ακριβώς αυτό που το Ιράν αρνείται, ότι είναι εμπλεκόμενο μέρος στον πόλεμο. Μια στρατιωτική απάντηση μέσα στην ίδια την Κασπία θα εξέθετε το εφοδιαστικό δίκτυο Ρωσίας-Ιράν που το πλήγμα ήθελε να φωτίσει. Η Μόσχα, από την πλευρά της, κράτησε δημόσια συγκρατημένο τόνο, με συλλυπητήρια και αναφορά στη βοήθεια των αρχών του Αστραχάν, αποφεύγοντας να ονομάσει το χτύπημα επίθεση στη σφαίρα ελέγχου της.

Για την Ελλάδα δεν προκύπτει άμεσο ναυτιλιακό σοκ, ούτε εμπλοκή ελληνικών πλοίων. Η Κασπία δεν είναι παγκόσμιο στρατηγικό πέρασμα όπως το Ορμούζ. Το διακύβευμα είναι έμμεσο. Η Ελλάδα είναι ο επόμενος κρίκος στη διαδρομή του αζερικού αερίου που τροφοδοτεί τον αγωγό TAP προς την Ευρώπη (TAP), και το ενδιαφέρον της μεγαλώνει μόνο αν ο Καύκασος και η Κασπία περάσουν από μεμονωμένο επεισόδιο σε μόνιμη λογική αντιποίνων.

Το ουσιαστικό δεν είναι το όνομα του πλοίου ή το ακριβές φορτίο. Είναι ότι ο χάρτης των ουκρανικών πληγμάτων επεκτάθηκε σε μια θάλασσα που Μόσχα και Τεχεράνη είχαν σχεδιάσει να κρατήσουν εκτός πολέμου. Τώρα το Ιράν πρέπει να επιλέξει ανάμεσα σε μια απάντηση που το βυθίζει βαθύτερα στη σύγκρουση και σε μια σιωπή που ακυρώνει τις ίδιες του τις απειλές.