Ιταλία και Ισπανία βάζουν σύνορα στη Σένγκεν

Ένα ταξίδι από τη Βαρκελώνη στη Ρώμη, ή από το Μιλάνο στη Μαδρίτη, δεν είναι πια αυτονόητα ελεύθερο. Από τις 8 Αυγούστου και οι δύο χώρες ελέγχουν, σε αεροδρόμια και λιμάνια, ταξιδιώτες που φτάνουν η μία από την άλλη. Είναι η πρώτη φορά που δύο ιδρυτικά μέλη της ζώνης ελεύθερης κυκλοφορίας βάζουν έλεγχο ο ένας στον άλλο σε αμοιβαία, τιμωρητική βάση. Και ο λόγος βρίσκεται σε ένα κομμάτι γης που δεν ανήκει καν στην κανονική Σένγκεν: τη Θέουτα, τον ισπανικό θύλακα στη βόρεια ακτή του Μαρόκου.

Η αφορμή είναι δυσανάλογη με το αποτέλεσμα. Μετά τη μαζική είσοδο μεταναστών στη Θέουτα στα τέλη Ιουλίου (To Brief), η Ρώμη ανακοίνωσε στις 31 Ιουλίου ότι «αναστέλλει προσωρινά» τη Σένγκεν με την Ισπανία. Επικαλέστηκε κίνδυνο «δευτερογενών μετακινήσεων», δηλαδή τον φόβο ότι όσοι μπήκαν στη Θέουτα θα κατέληγαν στην Ιταλία (RTVE).

Αυτόν τον φόβο τον στηρίζει δημόσια ένας μόνο αριθμός: 15 «παράτυποι» ταξιδιώτες που εντοπίστηκαν σε ιταλικά αεροδρόμια την πρώτη εβδομάδα των ελέγχων, με το ίδιο το ρεπορτάζ να σημειώνει ότι δεν είναι γνωστό αν συνδέονται καν με τη Θέουτα (Il Messaggero). Κανένα επίσημο στοιχείο από το ιταλικό υπουργείο Εσωτερικών (Viminale) ή τη Frontex, την ευρωπαϊκή υπηρεσία συνοριοφυλακής, δεν έχει δημοσιοποιηθεί που να τεκμηριώνει διαδρομή Θέουτα προς Ιταλία. Αντίθετα, τα διαθέσιμα δεδομένα της Frontex δείχνουν οριακή παρουσία Μαροκινών στη διαδρομή της κεντρικής Μεσογείου, περίπου 1,2% των ανιχνεύσεων το 2025 (Geopop).

Γιατί η Θέουτα δεν είναι πύλη προς την Ιταλία

Εδώ κρύβεται το κλειδί της υπόθεσης. Η Θέουτα και η Μελίγια είναι ισπανικό, άρα και ευρωπαϊκό έδαφος, αλλά έχουν ειδικό καθεστώς που κατοχυρώνεται στο άρθρο 41 του Κώδικα Συνόρων Σένγκεν. Πρακτικά, όποιος θέλει να φύγει από τη Θέουτα προς την ηπειρωτική Ισπανία περνά δεύτερο έλεγχο της ισπανικής αστυνομίας (Policía Nacional) σε λιμάνι ή αεροδρόμιο, ενώ και οι μεταφορικές εταιρείες ελέγχουν έγγραφα (Exteriores). Η ίδια η Κομισιόν το επιβεβαίωσε: μια παράτυπη είσοδος στη Θέουτα δεν σημαίνει αυτόματη πρόσβαση στην υπόλοιπη Ευρώπη, γιατί ο θύλακας λειτουργεί ήδη ως εξωτερικό σύνορο (Euronews). Με άλλα λόγια, το φίλτρο που ζητά η Ιταλία υπάρχει ήδη, στην έξοδο της Θέουτα.

Αυτό εξηγεί την οργή της Μαδρίτης. Η κυβέρνηση Σάντσεθ χαρακτήρισε την ιταλική κίνηση «μονομερή» και βασισμένη σε «προσχηματικά επιχειρήματα». Έδωσε τελεσίγραφο στη Ρώμη έως τις 9 Αυγούστου. Όταν το Παλάτσο Κίτζι απάντησε ότι «η Ιταλία δεν δέχεται τελεσίγραφα» για την εθνική της ασφάλεια, η Μαδρίτη απάντησε με δικούς της ελέγχους (La Moncloa, ANSA). Οι ισπανικοί έλεγχοι σε αφίξεις από Ιταλία τρέχουν έως τις 7 Σεπτεμβρίου, ενώ οι ιταλικοί κρατούν τουλάχιστον έως τις 15 Αυγούστου (El País, eldiario.es).

Τι αλλάζει για τον ταξιδιώτη

Λιγότερα απ' όσο ακούγεται. Καμία από τις δύο χώρες δεν βγαίνει από τη Σένγκεν και καμία νέα βίζα δεν χρειάζεται. Έλληνες και λοιποί πολίτες της ΕΕ ταξιδεύουν με ταυτότητα ή διαβατήριο. Υπήκοοι τρίτων χωρών με έγκυρη βίζα ή άδεια διαμονής συνεχίζουν κανονικά, απλώς με μεγαλύτερη πιθανότητα ελέγχου εγγράφων, ουρές και καθυστερήσεις (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Οι έλεγχοι είναι δειγματοληπτικοί και στοχεύουν κυρίως υπηκόους τρίτων χωρών, όχι Ισπανούς ή Ιταλούς (Euronews). Εκεί ακριβώς ανοίγει και το νομικό ρίσκο. Ένας έλεγχος που στην πράξη διαλέγει ανθρώπους με βάση την εμφάνιση ή την καταγωγή αγγίζει το παράνομο «φυλετικό προφίλ», τον έλεγχο δηλαδή βάσει φυλής ή εθνοτικής προέλευσης, όπως προειδοποιεί ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA) (FRA).

Ο Κώδικας Συνόρων Σένγκεν επιτρέπει τέτοιους ελέγχους μόνο ως προσωρινό, αναγκαίο, αναλογικό και έσχατο μέτρο απέναντι σε σοβαρή απειλή (EUR-Lex). Το πραγματικό «φρένο» δεν είναι η Κομισιόν, που μπορεί μόνο να γνωμοδοτήσει και να πιέσει πολιτικά, αλλά τα δικαστήρια. Το 2022 το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε ότι ένα κράτος δεν μπορεί να παρατείνει ελέγχους επ' αόριστον για την ίδια απειλή (European Ombudsman).

Και εδώ είναι το πραγματικό διακύβευμα. Η Ιταλία δεν είναι εξαίρεση. Η Κομισιόν έχει ήδη ζητήσει από εννέα χώρες, ανάμεσά τους η Αυστρία, η Γερμανία και η ίδια η Ρώμη, να αποσύρουν ελέγχους που κρατούν πάνω από έναν χρόνο (eucrim). Κάθε φορά που μια μεταναστευτική πίεση βαφτίζεται απειλή ασφαλείας, ο εσωτερικός έλεγχος γίνεται λίγο πιο κανονικός. Η Θέουτα δεν δοκιμάζει αν 15 άνθρωποι έφτασαν στη Ρώμη. Δοκιμάζει αν η ελεύθερη κυκλοφορία εκατοντάδων εκατομμυρίων Ευρωπαίων μπορεί να αναστέλλεται όποτε δύο κυβερνήσεις τσακώνονται.