Ισπανία: αίτημα αναστολής του TikTok για υλικό κακοποίησης παιδιών

Η Ισπανία ζήτησε στις 10 Νοεμβρίου από την ανεξάρτητη αρχή προστασίας δεδομένων της, την AEPD, να σταματήσει προσωρινά τη δραστηριότητα του TikTok στη χώρα (Europa Press). Το αίτημα το υπέβαλε η υπουργός Νεολαίας και Παιδιών, Σίρα Ρέγο, μετά από έρευνα της Maldita.es. Κατά τη δική της καταμέτρηση, η Maldita βρήκε περίπου 1.180 αναρτήσεις με υλικό σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών και 48 εκατ. προβολές (Euronews). Η αρχή δεν είχε αποφασίσει ως τις 10 Νοεμβρίου, και η εφαρμογή λειτουργεί κανονικά (Infobae).

Το εύρημα που βαραίνει περισσότερο είναι ένα μικρό πείραμα. Η Maldita ανέφερε στο TikTok 50 από αυτές τις αναρτήσεις, μέσω της ίδιας φόρμας που έχει κάθε χρήστης, και για τις 29 η πλατφόρμα απάντησε ότι δεν παραβιάζουν τους κανόνες της (Maldita.es). Μόνο πέντε κατέβηκαν και άλλες 13 κρύφτηκαν μόνο από τους χρήστες στην Ισπανία, ενώ τρεις μέρες αργότερα το 40% των λογαριασμών που τις είχαν ανεβάσει ήταν ακόμη ενεργό (El País). Κάποιες από τις αρχικές απορρίψεις ανατράπηκαν αργότερα. Το δείγμα το διάλεξε η Maldita, άρα δεν αποτελεί ποσοστό επιτυχίας για όλη την πλατφόρμα.

Η κύρια καταγραφή έγινε από τις 11 Σεπτεμβρίου ως τις 15 Οκτωβρίου, με χειροκίνητες αναζητήσεις και με παρακολούθηση όσων πρότεινε η εφαρμογή στους ερευνητικούς λογαριασμούς (Maldita.es, μεθοδολογία). Η εικόνα που περιγράφει η έρευνα μοιάζει με δημόσια βιτρίνα που δείχνει προς ένα πίσω δωμάτιο. Προφίλ και σχόλια παρέπεμπαν κυρίως σε Telegram και Zangi, όπου γινόταν η διακίνηση. Γι' αυτό το TikTok μετράει ακόμη κι αν το τελικό αρχείο δεν φιλοξενείται εκεί: είναι το σημείο όπου κάποιος βρίσκει τον δρόμο, ή όπου ένα παιδί δέχεται την πρώτη προσέγγιση.

Μετά τη δημοσίευση κάτι άλλαξε, αλλά τοπικά. Δύο όροι αναζήτησης περιορίστηκαν για χρήστες στην Ισπανία, ενώ οι ίδιες αναζητήσεις από άλλες ευρωπαϊκές χώρες οδηγούσαν ακόμη στο περιεχόμενο, κατά τη δοκιμή της Maldita που μετέδωσε το Reuters. Την ίδια ημέρα η Maldita βρήκε 100 νέες σχετικές αναρτήσεις σε τρεις ώρες αναζήτησης (EFE). Όταν κλείνεις μια αναζήτηση, βγάζεις ένα λήμμα από τον κατάλογο της βιβλιοθήκης: το βιβλίο γίνεται πιο δύσκολο να το βρεις, αλλά παραμένει στο ράφι.

Το TikTok, μέσω εκπροσώπων, δήλωσε ότι απαγορεύει κατηγορηματικά τέτοιο υλικό και διαθέτει τεχνολογίες εντοπισμού. Κατά την εταιρεία, η Maldita δυσκόλεψε την αφαίρεση επειδή δεν μοιράστηκε πλήρως τα ευρήματά της (Europa Press). Η Maldita απαντά ότι ειδοποίησε την εταιρεία με email στις 6 Νοεμβρίου, πήρε απάντηση το ίδιο απόγευμα και δεν θα έστελνε συνδέσμους προς τέτοιο υλικό, αφού είχε ήδη χρησιμοποιήσει τα επίσημα κανάλια (Maldita.es). Στη συνάντηση της 10ης Νοεμβρίου με τη Ρέγο, το TikTok δεν δεσμεύτηκε σε κανένα συγκεκριμένο μέτρο, σύμφωνα με την ενημέρωση του υπουργείου που μετέδωσε το RTVE. Τότε η υπουργός στράφηκε στην AEPD.

Τι μπορεί να κάνει η AEPD

Γιατί μια αρχή προσωπικών δεδομένων και όχι ένας ρυθμιστής περιεχομένου; Το υπουργείο επικαλείται το άρθρο 66 του GDPR, του ευρωπαϊκού κανονισμού για τα προσωπικά δεδομένα. Το άρθρο επιτρέπει σε μια εθνική αρχή να λάβει επείγον προσωρινό μέτρο σε εξαιρετικές περιστάσεις (GDPR, BOE). Το μέτρο έχει δύο όρια: ισχύει μόνο στη χώρα της αρχής και διαρκεί έως τρεις μήνες (GDPR, EUR-Lex). Είναι η δεύτερη πόρτα που χτυπά η κυβέρνηση. Από τις 9 Νοεμβρίου το υπουργείο είχε ζητήσει από την Εισαγγελία του Κράτους να εξετάσει μέτρα προστασίας των παιδιών, ακόμη και διακοπή των υπηρεσιών (EFE).

Το εργαλείο της AEPD είναι ο περιορισμός ή η απαγόρευση της επεξεργασίας δεδομένων. Σκεφτείτε έναν υγειονομικό έλεγχο που δεν σφραγίζει το εστιατόριο, απαγορεύει όμως τη χρήση της κουζίνας. Τυπικά η πόρτα μένει ανοιχτή, πρακτικά δεν σερβίρεται τίποτα. Μια εφαρμογή που λειτουργεί με τα δεδομένα των χρηστών της θα βρισκόταν σε ανάλογη θέση. Γι' αυτό ένα τέτοιο μέτρο πρέπει να αιτιολογηθεί ως αναγκαίο και αναλογικό, και την απόφαση την παίρνει η AEPD με πλήρη ανεξαρτησία από την κυβέρνηση (LO 3/2018, BOE).

Για όσους ρωτούν αν έρχεται απαγόρευση στην Ελλάδα: όχι από αυτή την υπόθεση, αφού ένα μέτρο της AEPD θα ίσχυε μόνο στην Ισπανία. Η Ελλάδα ακολουθεί χωριστό δρόμο, με όριο 15 ετών για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από την 1η Ιανουαρίου 2027. Την ευθύνη για την επαλήθευση της ηλικίας την έχουν οι πλατφόρμες (Υπουργείο Υγείας).

Για τους κινδύνους που δημιουργεί σε όλη την ΕΕ μια πολύ μεγάλη πλατφόρμα σαν το TikTok, αρμόδια είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω του νόμου για τις ψηφιακές υπηρεσίες (DSA) (DSA). Στις 6 Νοεμβρίου είχε ήδη εκδώσει προκαταρκτικά ευρήματα για τη ροή «For You» του TikTok και τους κινδύνους για την ψυχική υγεία. Για τα ευρήματα της Maldita δεν έχει κινηθεί ακόμη δημόσια (Επιτροπή).

Ό,τι κι αν αποφασίσει η AEPD, η υπόθεση έχει ήδη δείξει πού σταματά η απάντηση της πλατφόρμας: υλικό κακοποίησης παιδιών που χάνεται από τις οθόνες των Ισπανών και μένει ορατό στους υπόλοιπους Ευρωπαίους δεν έχει αφαιρεθεί· έχει απλώς κρυφτεί πίσω από ένα σύνορο.