Η Ισλανδία ψηφίζει αν θα ξανακαθίσει στο τραπέζι της ΕΕ

Στις 29 Αυγούστου οι Ισλανδοί ψηφίζουν σε δημοψήφισμα για το αν θα ξαναρχίσουν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, εκείνες που πάγωσαν το 2013 και εγκαταλείφθηκαν επίσημα το 2015. Η κάλπη δεν αποφασίζει αν η χώρα θα γίνει μέλος. Αποφασίζει κάτι στενότερο και πιο κρίσιμο: αν θα ανοίξει ξανά ένας φάκελος που το ίδιο το Ρέικιαβικ είχε κλείσει. Η κίνηση σηματοδοτεί ότι ένα σταθερό δυτικοευρωπαϊκό κράτος επαναφέρει τη διεύρυνση ως ζήτημα δικής του βούλησης, μια δεκαετία μετά, κάτι που η προηγούμενη κυβέρνηση είχε προαναγγείλει νωρίτερα φέτος (To Brief).

Το ισλανδικό κοινοβούλιο, το Althingi, ενέκρινε τη διεξαγωγή συμβουλευτικού δημοψηφίσματος στις 28 Μαΐου με 34 ψήφους υπέρ και 8 κατά (Reuters). Την πρόταση κατέθεσε τον Μάρτιο η υπουργός Εξωτερικών Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, με στήριξη της πρωθυπουργού Kristrún Frostadóttir (Ισλανδική κυβέρνηση). Η διαδικασία προβλέπει διπλή κάλπη. Ακόμη κι αν επικρατήσει το «ναι», απλώς ανοίγει διαπραγμάτευση. Μόνο αν κλείσει ολοκληρωμένη συμφωνία προσχώρησης θα χρειαστεί δεύτερο δημοψήφισμα για την ίδια την ένταξη (Arctic Today).

Αυτή η διάκριση δεν είναι θεωρητική. Οι Ισλανδοί ξεχωρίζουν καθαρά τα δύο ερωτήματα. Τον Μάρτιο, μέτρηση της εταιρείας Maskína για το ισλανδικό υπουργείο Εξωτερικών έδωσε 42% υπέρ και 39% κατά στην επανέναρξη των συνομιλιών. Στο ίδιο δείγμα, όμως, η πλήρης ένταξη είχε μόλις 31% υπέρ και 46% κατά (Iceland Review). Θέλουν, δηλαδή, να μάθουν τους όρους πολύ περισσότερο απ' όσο θέλουν να μπουν.

Το ίδιο το δημοψήφισμα κρίνεται στο νήμα. Η πιο πρόσφατη δημόσια μέτρηση Gallup, δημοσιευμένη στις 6 Αυγούστου, δείχνει απόλυτη ισοπαλία 46%-46% με 8% αναποφάσιστους (Vísir, Portal.fo). Χρειάζεται όμως προσοχή: την ανέθεσε η καμπάνια Áfram Ísland, που κάνει εκστρατεία κατά της επανέναρξης.

Γιατί η αλιεία κρατά το κλειδί

Για να καταλάβει κανείς τι διακυβεύεται, χρειάζεται να ξέρει τι ήδη έχει η Ισλανδία. Μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ, η συμφωνία που επεκτείνει την ενιαία αγορά της ΕΕ σε τρία κράτη που δεν είναι μέλη της), το Ρέικιαβικ απολαμβάνει ήδη ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων, εφαρμόζοντας το μεγαλύτερο μέρος των κανόνων της αγοράς (Ευρωκοινοβούλιο). Το τίμημα είναι ότι εφαρμόζει αυτούς τους κανόνες χωρίς ψήφο στο Συμβούλιο ούτε έδρες στο Ευρωκοινοβούλιο. Παίρνει την αγορά, όχι τη φωνή που τη διαμορφώνει.

Ο ΕΟΧ, όμως, αφήνει έξω ένα πεδίο που για την Ισλανδία δεν είναι κλαδικό συμφέρον αλλά εθνικό ζήτημα: την αλιεία. Τα θαλάσσια προϊόντα φτάνουν περίπου το 40% των εξαγωγών αγαθών και ο κλάδος περίπου το 12% του ΑΕΠ (Ισλανδική κυβέρνηση). Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ αποφασίζει συλλογικά για όρια αλιείας και ποσοστώσεις. Ο ισλανδικός φόβος δεν είναι νομική απώλεια των υδάτων. Είναι ότι ο τελευταίος πολιτικός λόγος για το ψάρι θα φύγει από το Ρέικιαβικ και θα περάσει σε κοινό ευρωπαϊκό τραπέζι (ICDS). Ακριβώς εκεί κόλλησαν οι συνομιλίες 2009-2015, όταν είχαν ανοίξει 27 κεφάλαια αλλά η αλιεία έμεινε άλυτη. Η Νορβηγία, ο διπλανός καθρέφτης, έμεινε εκτός ΕΕ για τον ίδιο λόγο: κρατά την αγορά μέσω ΕΟΧ και μαζί τον έλεγχο των πόρων της (Arctic Today).

Τι άλλαξε από το 2015; Ο Βόρειος Ατλαντικός ξαναμπήκε στο κέντρο της νατοϊκής αποτροπής. Τον Ιούνιο, η Στρατιωτική Επιτροπή του ΝΑΤΟ χαρακτήρισε την Ισλανδία «καρδιά του χάσματος GIUK», δηλαδή του θαλάσσιου διαύλου Γροιλανδίας-Ισλανδίας-Ηνωμένου Βασιλείου από όπου περνούν τα ρωσικά υποβρύχια προς τον Ατλαντικό, και «μάτια και αυτιά του ΝΑΤΟ στον Βορρά» (NATO). Τον Μάιο, οι σύμμαχοι της Αρκτικής, με την Ισλανδία ανάμεσά τους, μίλησαν για «αυξημένη ρωσική στρατιωτική δραστηριότητα» (Global Affairs Canada). Η γεωγραφία δεν άλλαξε, η επιχειρησιακή αξία της νήσου ναι, και η ευρωπαϊκή αγκύρωση ακούγεται σήμερα λιγότερο θεωρητική.

Ένα «ναι» δεν ξεκινά αυτόματα τίποτα. Το Ευρωκοινοβούλιο σημειώνει ότι η Ισλανδία μπορεί, αλλά δεν υποχρεούται, να ξαναρχίσει, και κάθε βήμα απαιτεί ομοφωνία των 27, εκεί έχει λόγο και η Αθήνα (Ευρωκοινοβούλιο). Η Κομισιόν κρατά αποστάσεις: εκπρόσωπός της δήλωσε ότι «δεν παρεμβαίνει ποτέ σε εθνικά δημοψηφίσματα» (Euractiv), αν και επίσημο κείμενο δέσμευσης ουδετερότητας δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Στις 29 Αυγούστου, λοιπόν, οι Ισλανδοί δεν αποφασίζουν αν θα μπουν στην Ευρώπη. Αποφασίζουν αν θα ρωτήσουν πόσο κοστίζει το εισιτήριο, ξέροντας ότι το ακριβότερο κομμάτι του λέγεται μπακαλιάρος.