Ισλανδία: οριακό «όχι» στις ενταξιακές συνομιλίες με την ΕΕ

Οι Ισλανδοί κλήθηκαν στην κάλπη το Σάββατο 29 Αυγούστου με ένα στενό ερώτημα: να ξαναρχίσει ή όχι η χώρα τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις οποίες είχε εγκαταλείψει το 2015. Η κάλπη αφορούσε μόνο το αν θα ξανάνοιγε ο φάκελος των συνομιλιών, όχι άμεση ένταξη. Η απάντηση ήταν οριακό «όχι»: 118.040 πολίτες ψήφισαν κατά και 105.339 υπέρ, δηλαδή 52,8% έναντι 47,2% επί των εγκύρων (RÚV, Heimildin).

Ο χάρτης της ψήφου εξηγεί το αποτέλεσμα. Το «ναι» προηγήθηκε μόνο στις δύο περιφέρειες της πρωτεύουσας, στο Ρέικιαβικ, ενώ η βορειοανατολική εκλογική περιφέρεια απάντησε 61,2% «όχι» (Vísir). Η συμμετοχή, πάνω από 82%, δείχνει ότι το ερώτημα κινητοποίησε τη χώρα.

Μέσα στην αγορά, εκτός των Κοινών Πολιτικών

Ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος (ΕΟΧ) είναι η συμφωνία που βάζει την Ισλανδία, τη Νορβηγία και το Λιχτενστάιν μέσα στην ενιαία αγορά της ΕΕ χωρίς να τις κάνει κράτη-μέλη. Η Ισλανδία έχει ήδη τις «τέσσερις ελευθερίες» (ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων) και εφαρμόζει το μεγαλύτερο μέρος των κανόνων της αγοράς (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Αυτό που μένει έξω είναι ο πυρήνας που θεωρεί κυριαρχία: η Κοινή Αλιευτική και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Εκεί κρίθηκε η ψήφος. Σύμφωνα με τον σύνδεσμο των αλιέων (SFS), η αλιεία δίνει περίπου το 40% των εξαγωγών αγαθών και, με τις έμμεσες δραστηριότητες, γύρω στο 15% του ΑΕΠ (SFS). Άλλες μετρήσεις που συνυπολογίζουν και τις υπηρεσίες τη βάζουν χαμηλότερα, στο 18% των συνολικών εξαγωγών (Nútíminn, RTE). Όποιον αριθμό κι αν κρατήσει κανείς, το βάρος είναι μεγάλο, και υπό την Κοινή Αλιευτική Πολιτική οι ποσοστώσεις και οι διαπραγματεύσεις για κοινά αποθέματα θα περνούσαν σε ευρωπαϊκό τραπέζι όπου η Ισλανδία θα είχε μία ψήφο (Ísland og ESB). Ο κλάδος το διάβασε ως απώλεια ελέγχου του βασικού εθνικού πόρου.

Οι υπέρ είχαν και αυτοί ισχυρό χαρτί: η ζωή στην Ισλανδία είναι ακριβή. Η κεντρική τράπεζα κρατά το βασικό επιτόκιο στο 8% και ο πληθωρισμός ήταν 5,6% στα τέλη Αυγούστου, με το στεγαστικό κόστος στο επίκεντρο (Landsbankinn). Το «ναι» υποσχόταν το ευρώ ως πιο σταθερό αγκύρι, όμως αυτό θα ερχόταν μόνο μετά την ένταξη κι έπειτα από χρόνια οικονομικής σύγκλισης. Δύσκολα πείθεις έναν ψηφοφόρο με δάνειο σήμερα, με όφελος που ίσως έρθει σε μια δεκαετία.

Η αρκτική ασφάλεια, που θα περίμενε κανείς να κυριαρχήσει, έμεινε φόντο. Το BBC είχε σημειώσει προεκλογικά ότι η συζήτηση δόθηκε λιγότερο για την ασφάλεια και περισσότερο για την αλιεία και την κυριαρχία, και η κάλπη το επιβεβαίωσε (BBC). Η Ισλανδία κάθεται πάνω στο GIUK gap, το πέρασμα Γροιλανδίας-Ισλανδίας-Βρετανίας που το ΝΑΤΟ χρησιμοποιεί για να παρακολουθεί ρωσικές κινήσεις προς τον Ατλαντικό. Όμως η άμυνά της στηρίζεται ήδη στο ΝΑΤΟ και στη διμερή συμφωνία με τις ΗΠΑ, όχι στην ΕΕ, και το αποτέλεσμα δεν αγγίζει τίποτα από τα δύο.

Οι Βρυξέλλες και το εκκρεμές του 2009

Οι Βρυξέλλες αντέδρασαν με μελετημένη ψυχραιμία. Η Κομισιόν είπε ότι σέβεται την επιλογή και ότι η Ισλανδία παραμένει «στενός εταίρος» (Euronews), ενώ ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα μίλησε για πλήρη σεβασμό της δημοκρατικής απόφασης (Le Figaro). Πίσω από τον ήπιο τόνο, ο ευρωπαϊκός Τύπος το διάβασε ως πλήγμα για τη διεύρυνση: μια εύπορη, σταθερή δημοκρατία, ήδη ευθυγραμμισμένη με τους ευρωπαϊκούς κανόνες, είπε «όχι» ακόμη και στο να ξανανοίξει ο φάκελος (Le Monde).

Η πρωθυπουργός Κρίστρουν Φροστάντοτιρ έκλεισε γρήγορα τη συζήτηση: η κυβέρνησή της δεν θα επαναφέρει τις συνομιλίες όσο εκείνη ηγείται (Vísir). Μένει όμως ένα ανοιχτό ζήτημα. Η αίτηση ένταξης του 2009 ουδέποτε ανακλήθηκε τυπικά από το Alþingi, το ισλανδικό κοινοβούλιο. Η επιστολή του τότε υπουργού Εξωτερικών το 2015 ζήτησε να μη θεωρείται πλέον η χώρα υποψήφια, αλλά δεν έκλεισε νομικά τον φάκελο (Alþingi). Έτσι η Ισλανδία μένει εκεί που ήταν και πριν την κάλπη, μόνο με νωπή λαϊκή εντολή: μέσα στην ευρωπαϊκή αγορά, έξω από την Ένωση, με έναν παλιό φάκελο ένταξης να σκονίζεται χωρίς κανείς να τον ανοίγει ούτε να τον κλείνει.