Σε ισχύ η πρώτη παγκόσμια συνθήκη για τα διεθνή ύδατα

Μία μόνο εταιρεία, η BASF, κατείχε το 47% των κατοχυρωμένων αλληλουχιών θαλάσσιου DNA σε πατέντες, και οι δέκα μεγαλύτεροι κάτοχοι μαζί το 84% (Science Advances). Αυτή είναι η ανισότητα που καλείται να ρυθμίσει η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα (BBNJ), η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2026. Για πρώτη φορά μπαίνουν κοινοί κανόνες βιοποικιλότητας σε περιοχές που δεν ανήκουν σε κανένα κράτος, σχεδόν στο μισό της επιφάνειας του πλανήτη (UN BBNJ).

Πού ήταν το κενό

Η ανοικτή θάλασσα δεν ήταν ποτέ «χώρος χωρίς νόμο». Ήταν χώρος με κατακερματισμένους νόμους. Η UNCLOS, η Σύμβαση του 1982 που λειτουργεί ως «σύνταγμα των θαλασσών», χωρίζει τη θάλασσα σε ζώνες: χωρικά ύδατα, ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια, υφαλοκρηπίδα, και την ανοικτή θάλασσα πέρα από κάθε εθνική δικαιοδοσία (UNCLOS Overview). Εκεί κάθε κράτος μπορούσε να ψαρεύει, να ερευνά και να εκμεταλλεύεται πόρους ελεύθερα. Κανένα όμως δεν είχε εργαλείο να επιβάλλει προστασία. Δεν υπήρχε μηχανισμός που να φτιάχνει θαλάσσια πάρκα, να απαιτεί περιβαλλοντικές μελέτες ή να ρυθμίζει δίκαια τη χρήση των γενετικών πόρων.

Η BBNJ προσθέτει ακριβώς αυτό το επίπεδο. Δεν καταργεί τις παλιές ελευθερίες της ναυσιπλοΐας και της αλιείας, αλλά τις βάζει μέσα σε ένα πλαίσιο συλλογικής λογοδοσίας. Σημειωτέον, τέθηκε σε ισχύ όχι με «κυρώσεις» αλλά με τον μηχανισμό της ίδιας της συνθήκης: 60 επικυρώσεις και 120 ημέρες αναμονής μετά (BBNJ Text).

Πώς φτιάχνεται ένα πάρκο

Η συνθήκη δεν γεννά πάρκα από μόνη της. Δημιουργεί διαδικασία. Ένα κράτος καταθέτει πρόταση με επιστημονική τεκμηρίωση, γεωγραφικά όρια και μέτρα διαχείρισης. Τελικά αποφασίζει η Συνέλευση των κρατών-μερών, η COP, δηλαδή το όργανο όλων όσων έχουν κυρώσει τη συνθήκη.

Τα πρώτα ώριμα πεδία δεν θα είναι τυχαία σημεία στον χάρτη. Θα είναι περιοχές που έχουν ήδη επιστημονική χαρτογράφηση και διπλωματικό ιστορικό. Δύο ονόματα επανέρχονται: η Θάλασσα των Σαργασσών στον Ατλαντικό (Sargasso Sea Commission) και οι υποθαλάσσιες ράχες Salas y Gómez και Nazca στον Ειρηνικό (Pew). Παραμένουν υποψηφιότητες, όχι αποφάσεις.

Ποιος θα το εφαρμόσει

Εδώ είναι το πραγματικό τεστ. Η BBNJ δεν έχει ακτοφυλακή, ούτε επιθεωρητές, ούτε αυτόματα πρόστιμα. Η επιτροπή συμμόρφωσης είναι σχεδιασμένη ως διευκολυντική, όχι τιμωρητική. Η επιβολή θα περάσει από αλλού: από τα κράτη σημαίας, τα κράτη λιμένα και την πρόσβαση στις αγορές.

Δύο ιστορικά παραδείγματα δείχνουν τη διαφορά. Το θετικό είναι το όριο θείου στα καύσιμα που επέβαλε ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός το 2020. Λειτούργησε επειδή έδεσε τον κανόνα με κάτι χειροπιαστό: τα καύσιμα και τους ελέγχους στα λιμάνια (IMO). Το αρνητικό είναι η φαλαινοθηρία. Το moratorium της Διεθνούς Επιτροπής Φαλαινοθηρίας (IWC) άλλαξε τη νόρμα, αλλά εξαιρέσεις και αποχωρήσεις κρατών έδειξαν ότι οι κανόνες χωρίς υλικές συνέπειες λυγίζουν (IWC). Το συμπέρασμα είναι απλό. Το ζητούμενο δεν είναι αν υπάρχει συνθήκη, αλλά αν τα κράτη θα πληρώσουν για επιστήμη, παρατηρητές και ελέγχους στα λιμάνια, όπως δείχνει η εμπειρία του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO).

Ο ελληνικός καθρέφτης

Πολλοί αναγνώστες ψάχνουν «διεθνή ύδατα Ελλάδας». Νομικά, ο όρος δεν στέκει. Υπάρχουν ελληνικά χωρικά ύδατα και θαλάσσιες ζώνες, και πέρα από αυτά ανοικτή θάλασσα που δεν ανήκει σε κανέναν. Η BBNJ δεν αλλάζει τα 12 μίλια, δεν απονέμει ΑΟΖ και δεν αγγίζει τις ελληνοτουρκικές διαφορές ή τις συνομιλίες οριοθέτησης που τρέχει η Αθήνα, όπως με τη Λιβύη (To Brief). Η Ελλάδα στήριξε τη συνθήκη μέσω της ευρωπαϊκής γραμμής, όταν το Συμβούλιο της ΕΕ άναψε το πράσινο φως το 2024 (Council of the EU).

Εδώ κρύβεται μια αντίφαση αξιοπιστίας. Η ίδια χώρα που ζητά διεθνώς αυστηρότερους κανόνες στη θάλασσα έχει καταδικαστεί από το Δικαστήριο της ΕΕ, επειδή δεν θέσπισε επαρκή μέτρα διατήρησης για τις δικές της περιοχές Natura 2000 (CJEU C-849/19). Η BBNJ είναι έτσι και καθρέφτης εφαρμογής, όχι μόνο διπλωματικό σύνθημα.

Το βαθύτερο πρόβλημα παραμένει ανοιχτό. Οι ΗΠΑ υπέγραψαν τη συνθήκη το 2023, αλλά δεν την έχουν κυρώσει (State Department). Χωρίς τις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις δεσμευμένες μέσα στους κανόνες, τα πρώτα πάρκα κινδυνεύουν να μείνουν γραμμές στον χάρτη.