Κατάρρευση του Ιρανικού Ριάλ Πυροδοτεί Διαδηλώσεις και Οικονομική Παράλυση

Η ισοτιμία του ιρανικού ριάλ στη μαύρη, ή πιο σωστά «ανοικτή» αγορά (δηλαδή εκεί όπου η τιμή προκύπτει από πραγματικές συναλλαγές πολιτών και εμπόρων, έξω από τους επίσημους μηχανισμούς του κράτους) βρέθηκε κοντά στα 1,4 εκατ. ριάλ ανά δολάριο στα τέλη Δεκεμβρίου. Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη είδε κάτι που μοιάζει με οικονομικό «μπλακ άουτ»: έμποροι και καταστηματάρχες, ειδικά στο Μεγάλο Παζάρι, κατέβασαν ρολά, έκαναν απεργίες και βγήκαν στον δρόμο ζητώντας ένα πράγμα που ακούγεται τεχνικό αλλά είναι καθαρά θέμα επιβίωσης, σταθερή ισοτιμία και στοιχειώδη προβλεψιμότητα στο εμπόριο. (https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-central-bank-chief-resigns-pending-presidents-approval-state-media-says-2025-12-29/), (https://apnews.com/article/ddc955739fb412b642251dee10638f03)

Το θέμα δεν είναι μόνο ότι ένα νόμισμα υποτιμάται. Το θέμα είναι ο ρυθμός, η αβεβαιότητα και το ποιος «κρατάει» τη δυνατότητα πρόσβασης στο δολάριο, άρα και στα βασικά εισαγόμενα αγαθά. Όταν μια οικονομία τιμολογεί τα πάντα σε συνθήκες συνεχούς υποτίμησης, σταματά να λειτουργεί ως αγορά και αρχίζει να λειτουργεί ως σύστημα άμυνας: όλοι αγοράζουν χρόνο, αποθέματα και σκληρό νόμισμα, επειδή κανείς δεν εμπιστεύεται το αύριο.

Η στιγμή της έκρηξης: όταν το εμπόριο πατάει «παύση»

Οι διήμερες απεργίες και τα κλειστά μαγαζιά στο Παζάρι της Τεχεράνης δεν είναι μια συνηθισμένη εικόνα. Το Παζάρι είναι κόμβος χονδρικής, εισαγωγών, δικτύων διανομής και πίστωσης (με την ευρεία έννοια: μεταχρονολογημένες επιταγές, «βερεσέδια», προσωπικές εγγυήσεις). Όταν αυτός ο κόμβος σταματά, η παράλυση διαχέεται: ο εισαγωγέας δεν ξέρει τι θα πληρώσει σε δολάρια, ο χονδρέμπορος δεν ξέρει σε τι τιμή να τιμολογήσει, ο λιανέμπορος δεν ξέρει τι να γράψει στο ράφι. Ένας διαδηλωτής το συμπύκνωσε ωμά: «Η συνέχιση κάθε δραστηριότητας υπό αυτές τις συνθήκες είναι αδύνατη». (https://apnews.com/article/ddc955739fb412b642251dee10638f03)

Και κάπου εδώ μπαίνει το δεύτερο μεγάλο νούμερο: ο πληθωρισμός. Στο τέλος του 2025 ο επίσημος πληθωρισμός αναφέρεται κοντά στο 52%, ενώ τα τρόφιμα ανεβαίνουν με ρυθμούς που πλησιάζουν το 72% σε ετήσια βάση. Αυτό σημαίνει ότι τα χαμηλότερα εισοδήματα, που ξοδεύουν μεγαλύτερο μέρος του μισθού τους σε φαγητό, χάνουν αγοραστική δύναμη πολύ ταχύτερα από τους υπόλοιπους.

Πώς φτάσαμε ως εδώ: κυρώσεις, προσδοκίες και ένας φαύλος κύκλος

Η ιστορία του ριάλ τα τελευταία χρόνια είναι δεμένη με τρία νήματα.

Πρώτον, οι κυρώσεις και η πρόσβαση στο δολάριο. Από το 2015 η συμφωνία JCPOA (η πυρηνική συμφωνία) άνοιξε μια χαραμάδα αποκλιμάκωσης, άρα και οικονομικής ανάσας. (https://www.eeas.europa.eu/delegations/vienna-international-organisations/joint-comprehensive-plan-action-jcpoa_en) Η αποχώρηση των ΗΠΑ το 2018 έκλεισε τη χαραμάδα και επανέφερε την αβεβαιότητα ως μόνιμο καθεστώς. (https://www.cnbc.com/2018/05/08/trump-to-announce-he-will-withdraw-us-from-iran-nuclear-deal.html) Το πρώτο κύμα κυρώσεων επανήλθε τον Αύγουστο του 2018, με περιορισμούς που χτυπούν μεταξύ άλλων τις συναλλαγές σε δολάρια. (https://ofac.treasury.gov/sanctions-programs-and-country-information/iran-sanctions/may-2018-guidance-on-reimposing-certain-sanctions-with-respect-to-iran) Το δεύτερο κύμα, τον Νοέμβριο του 2018, έβαλε ξανά στο στόχαστρο τον ενεργειακό και χρηματοπιστωτικό τομέα. (https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm541)

Όταν μια χώρα δυσκολεύεται να πληρωθεί για τις εξαγωγές της σε «καθαρό» χρήμα (δολάρια και ευρώ) και δυσκολεύεται να μετακινήσει αυτά τα χρήματα διεθνώς, μειώνεται η προσφορά σκληρού νομίσματος στο εσωτερικό. Άρα κάθε σοκ στις προσδοκίες (π.χ. φόβος νέων κυρώσεων, κλιμάκωση έντασης) μεταφράζεται άμεσα σε πίεση στη συναλλαγματική ισοτιμία.

Δεύτερον, το εσωτερικό δημοσιονομικό βάρος. Όταν το κράτος δεν μπορεί να δανειστεί φθηνά διεθνώς και έχει ανάγκες (μισθοί, επιδοτήσεις, κοινωνικές δαπάνες, ασφάλεια), στρέφεται συχνά σε εσωτερική χρηματοδότηση. Αυτό, σε απλά ελληνικά, σημαίνει ότι το σύστημα παράγει περισσότερα ριάλ για να καλύψει υποχρεώσεις. Όσο αυξάνεται το χρήμα που κυκλοφορεί χωρίς αντίστοιχη αύξηση σε παραγωγή και εισροές συναλλάγματος, τόσο πιέζεται ο πληθωρισμός και η ισοτιμία.

Εδώ κολλάει και η πρόταση για αύξηση μισθών 20%, η οποία ακούγεται «γενναία» μόνο αν ξεχάσεις το 52% πληθωρισμό. Σε πραγματικούς όρους (δηλαδή αφαιρώντας τον πληθωρισμό), μια τέτοια αύξηση σημαίνει μεγάλη μείωση αγοραστικής δύναμης. (https://www.aljazeera.com/news/2025/12/26/irans-government-budget-reveals-tough-road-ahead-as-currency-hits-new-low)

Τρίτον, οι προσδοκίες και η φυγή προς «ασφάλεια». Σε περιβάλλον υποτίμησης, οι πολίτες κάνουν κάτι απόλυτα λογικό: μετατρέπουν ριάλ σε δολάρια, χρυσό ή ακίνητα, ό,τι θεωρείται «αποθήκη αξίας». Αυτή η συμπεριφορά, όσο ορθολογική κι αν είναι για το άτομο, εντείνει την πίεση για το σύνολο, διότι αυξάνει περαιτέρω τη ζήτηση δολαρίου.

Το αποτέλεσμα είναι αυτό που αποτυπώνεται στα χρονικά σημεία του 2025: το ριάλ πέρασε το «ψυχολογικό» όριο του 1.000.000 ανά δολάριο την άνοιξη, και προς τα μέσα Δεκεμβρίου καταγράφηκαν επίπεδα πάνω από 1,3 εκατ. (https://www.washingtonpost.com/business/2025/12/15/iran-currency-rial-falls/eccea210-d9ac-11f0-b484-4459fa8e79e5_story.html/) Στις 29 Δεκεμβρίου, αναφέρθηκαν νέα ιστορικά χαμηλά, μαζί με την παραίτηση του διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας. (https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-central-bank-chief-resigns-pending-presidents-approval-state-media-says-2025-12-29/)

Η Κεντρική Τράπεζα σε αδιέξοδο: όταν τα εργαλεία δεν αρκούν

Η Κεντρική Τράπεζα συνήθως έχει δύο βασικά εργαλεία για να σταθεροποιήσει ένα νόμισμα: επιτόκια και αποθέματα συναλλάγματος.

1. Επιτόκια: αυξάνεις τα επιτόκια για να κάνεις το εγχώριο νόμισμα πιο «ελκυστικό» (οι πολίτες έχουν κίνητρο να κρατούν ριάλ σε καταθέσεις). Όμως σε οικονομίες με χαμηλή εμπιστοσύνη και υψηλή αβεβαιότητα, το επιτόκιο έχει όριο αποτελεσματικότητας. Αν ο πολίτης πιστεύει ότι το νόμισμα θα χάσει άλλο 20% σε λίγο, ένα υψηλότερο επιτόκιο δεν φτάνει.

2. Αποθέματα συναλλάγματος: πουλάς δολάρια για να καλύψεις τη ζήτηση και να «πιάσεις» την ισοτιμία. Όμως τα αποθέματα είναι πεπερασμένα, και οι κυρώσεις δυσκολεύουν τόσο τη συσσώρευση όσο και τη χρήση τους.

Έτσι, η αλλαγή διοικητή στην Κεντρική Τράπεζα μοιάζει περισσότερο με πολιτική κίνηση διαχείρισης πίεσης παρά με λύση. (https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-central-bank-chief-resigns-pending-presidents-approval-state-media-says-2025-12-29/) Ειδικά σε ένα σύστημα πολλαπλών ισοτιμιών, όπου άλλες τιμές ισχύουν για εισαγωγές «προτεραιότητας» και άλλες για την αγορά, η σταθεροποίηση απαιτεί κάτι πιο δύσκολο από μια αλλαγή προσώπου: απαιτεί μια πειστική συνολική στρατηγική που θα μειώσει το χάσμα εμπιστοσύνης.

Πολλαπλές ισοτιμίες, μία κοινωνία: το κρυφό πεδίο κέρδους

Στην καρδιά της ιρανικής κρίσης βρίσκεται μια μηχανική λεπτομέρεια που, στην πράξη, καθορίζει ποιος κερδίζει.

Όταν υπάρχουν πολλαπλές ισοτιμίες (επίσημη, «εμπορική», ανοικτής αγοράς), δημιουργείται ένα πεδίο «αρμπιτράζ» (δηλαδή κέρδους από τη διαφορά τιμών). Όποιος έχει πρόσβαση σε φθηνότερο δολάριο μέσω επίσημων καναλιών, μπορεί να εισάγει προϊόντα ή να τα τιμολογήσει σαν να τα αγόρασε ακριβότερα στην ανοικτή αγορά. Η διαφορά γίνεται κέρδος ή «ενοίκιο» ισχύος.

Αυτός ο μηχανισμός είναι διαβρωτικός για δύο λόγους:

• Διαλύει την εμπιστοσύνη: ο κόσμος πιστεύει ότι κάποιοι «μέσα» κερδίζουν, ενώ οι υπόλοιποι πληρώνουν.
• Κάνει την οικονομία λιγότερο παραγωγική: οι άνθρωποι επενδύουν ενέργεια στο να αποκτήσουν πρόσβαση στη σωστή ισοτιμία, όχι στο να παράγουν.

Παράλληλα, η Δικαστική Εξουσία μιλά για κυρώσεις σε «όσους ευθύνονται» για τις διακυμάνσεις. Στην πράξη, τέτοιες δηλώσεις συνήθως στοχεύουν την κερδοσκοπία, όμως το βασικό καύσιμο της κρίσης είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης και η σπανιότητα σκληρού νομίσματος.

Η πραγματική οικονομία μπροστά από τα «νούμερα»: όταν οι τιμές γράφουν πολιτική

Το πιο χρήσιμο τεστ για να καταλάβεις αν μια κρίση είναι «οικονομική» ή «πολιτική» είναι να κοιτάξεις ποια τιμή γίνεται σύνθημα.

Στο Ιράν αυτή τη στιγμή η τιμή-σύμβολο είναι η ισοτιμία δολαρίου. Στις χώρες με σταθερό νόμισμα, οι περισσότεροι δεν ξέρουν την ισοτιμία από έξω. Στις χώρες με αποσταθεροποίηση, την ξέρουν όλοι, διότι από αυτήν κρέμονται τα ράφια, τα φάρμακα, τα ανταλλακτικά, η δουλειά.

Η κυβέρνηση προσπάθησε να περιορίσει την πίεση και στην εγχώρια κατανάλωση καυσίμων, εφαρμόζοντας νέο σύστημα τριών κλιμακίων στην τιμολόγηση βενζίνης. Αυτό είναι κλασικό μέτρο όταν το κράτος θέλει να περιορίσει επιδοτήσεις και δημοσιονομική «αιμορραγία», αλλά τέτοια μέτρα σε περιβάλλον υψηλού πληθωρισμού λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής κοινωνικής έντασης. (https://apnews.com/article/f86235ce71107d7e2adf0e1ce98547d4)

Το 2025 «κλειδώνει» και διπλωματικά: το εξωτερικό περιβάλλον σκληραίνει

Το πρόβλημα για την Τεχεράνη είναι ότι η οικονομική κρίση δεν εξελίσσεται σε ουδέτερο διπλωματικό χώρο.

Το 2025 καταγράφηκαν κινήσεις που συνδέονται με τη διαδικασία “snapback”, δηλαδή την επαναφορά κυρώσεων στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής της JCPOA, με πρωτοβουλίες από ευρωπαϊκές χώρες (Ε3) και στη συνέχεια επαναφορά περιοριστικών μέτρων από την ΕΕ. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/09/29/iran-sanctions-snapback-council-reimposes-restrictive-measures/) Λίγο αργότερα, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ απέρριψε κίνηση που θα συνέχιζε την άρση κυρώσεων, εξέλιξη που ενισχύει την αβεβαιότητα. (https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2025/09/110765/un-security-council-rejects-bid-continue-iran-sanctions-relief)

Για μια οικονομία, αυτό μεταφράζεται απλά: ακόμη μικρότερη ορατότητα για τα έσοδα σε συνάλλαγμα, ακόμη πιο δύσκολη τραπεζική διαμεσολάβηση, υψηλότερο «ασφάλιστρο κινδύνου χώρας» (country risk premium). Και αυτό, με τη σειρά του, καταλήγει ξανά στην ισοτιμία.

Πού πάνε τα λεφτά: ποιος κερδίζει και ποιος πληρώνει

Σε κάθε νομισματική κρίση υπάρχει μια άβολη αλήθεια: κάποιοι κερδίζουν, επειδή είναι τοποθετημένοι «σωστά» στο σύστημα.

Οι κερδισμένοι (ή λιγότερο χαμένοι)

1. Όσοι έχουν ήδη δολάρια ή χρυσό. Η αξία των αποταμιεύσεών τους, σε εγχώριους όρους, αυξάνεται όσο υποτιμάται το ριάλ.
2. Όσοι έχουν πρόσβαση σε επίσημο συνάλλαγμα. Το κέρδος δεν είναι πάντα παράνομο, αλλά είναι συστημικό: αγορά φθηνότερα, πώληση ακριβότερα, λόγω πολλαπλών ισοτιμιών.
3. Ορισμένοι εξαγωγείς. Αν μπορούν να κρατήσουν μέρος των εσόδων τους σε σκληρό νόμισμα ή αν τιμολογούν με βάση την ανοικτή αγορά, ωφελούνται ονομαστικά. Το ερώτημα είναι αν μπορούν να εισάγουν πρώτες ύλες χωρίς να «καούν» από την αστάθεια.

Οι χαμένοι (και αυτοί που βγαίνουν στους δρόμους)

1. Μισθωτοί και συνταξιούχοι. Με αύξηση μισθών 20% και πληθωρισμό γύρω στο 50%+, το πραγματικό εισόδημα καταρρέει. (https://www.aljazeera.com/news/2025/12/26/irans-government-budget-reveals-tough-road-ahead-as-currency-hits-new-low)
2. Μικρομεσαίοι έμποροι. Εξαρτώνται από εισαγόμενα και από πίστωση, άρα η ισοτιμία τους «σβήνει» το περιθώριο κέρδους.
3. Χαμηλά εισοδήματα. Ο πληθωρισμός τροφίμων χτυπά δυσανάλογα τους φτωχότερους, διότι το φαγητό καταλαμβάνει μεγαλύτερο ποσοστό του οικογενειακού προϋπολογισμού.

Κάπως έτσι εξηγείται και η κοινωνική γεωγραφία των διαμαρτυριών: οι έμποροι δεν διαδηλώνουν μόνο ως «πολιτικό σώμα», διαδηλώνουν επειδή το επιχειρηματικό μοντέλο τους προϋποθέτει μια στοιχειώδη σταθερότητα στην τιμή του δολαρίου.

Η «χρηματοδότηση» χωρίς τράπεζες: όταν η οικονομία δουλεύει με υποκατάστατα

Σε μια κανονική οικονομία, οι τράπεζες λειτουργούν ως κυκλοφορικό σύστημα: παίρνουν καταθέσεις, δίνουν δάνεια, μεταφέρουν πληρωμές, αξιολογούν κίνδυνο.

Στο Ιράν, οι κυρώσεις μειώνουν τη δυνατότητα του τραπεζικού συστήματος να λειτουργήσει διεθνώς. Αυτό έχει δύο συνέπειες:

• Το εξωτερικό εμπόριο γίνεται ακριβότερο, πιο αργό και πιο «γκρίζο».
• Η εσωτερική πίστωση μεταφέρεται σε άτυπα δίκτυα (επιταγές, μεσάζοντες, προσωπικές εγγυήσεις), τα οποία καταρρέουν γρήγορα όταν η ισοτιμία κινείται βίαια.

Το πάγωμα συναλλαγών στο Παζάρι είναι, με οικονομικούς όρους, πάγωμα της πίστωσης. Και χωρίς πίστωση, ακόμη και τα προϊόντα που υπάρχουν δεν κινούνται.

Η ευρωπαϊκή και ελληνική διάσταση: τρία κανάλια μετάδοσης

Η Ελλάδα έχει περιορισμένο άμεσο εμπόριο με το Ιράν λόγω κυρώσεων. Η επίδραση έρχεται έμμεσα, κυρίως από τρία κανάλια.

1) Ενέργεια: ο «γεωπολιτικός φόρος» στις τιμές

Η Μέση Ανατολή παραμένει κομβική για την τιμή του πετρελαίου, άρα και για τον ευρωπαϊκό πληθωρισμό. Για την ευρωζώνη, κάθε παρατεταμένο επεισόδιο που ανεβάζει το Brent (το διεθνές σημείο αναφοράς για την τιμή πετρελαίου) τείνει να περνάει στα καύσιμα, στις μεταφορές και τελικά στο κόστος ζωής. Αυτό έχει νομισματική προέκταση: η ΕΚΤ (Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, που καθορίζει τα επιτόκια στην ευρωζώνη) βλέπει τον πληθωρισμό και αντιδρά, συνήθως με πιο σφιχτή πολιτική όταν οι τιμές «ξεφεύγουν».

Για την Ελλάδα, αυτό έχει πρακτικό αντίκτυπο σε δύο σημεία:

• Πληθωρισμός και εισόδημα: τα καύσιμα περνούν απευθείας στην καθημερινότητα.
• Κόστος δανεισμού: αν η ΕΚΤ κρατήσει ψηλότερα επιτόκια για περισσότερο, οι αγορές τείνουν να απαιτούν υψηλότερες αποδόσεις στα ομόλογα των χωρών με υψηλό χρέος, όπως η Ελλάδα. Τα spreads (η διαφορά απόδοσης, π.χ. ελληνικού έναντι γερμανικού ομολόγου) είναι ο καθημερινός δείκτης αυτού του άγχους.

2) Ναυτιλία και κυρώσεις: μεγάλα έσοδα, μεγάλος νομικός κίνδυνος

Η ελληνική ναυτιλία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας μεταφοράς πετρελαίου. Όταν οι κυρώσεις σκληραίνουν, αυξάνει η δραστηριότητα «παράκαμψης», μαζί με το ρίσκο.

Εδώ εμφανίζεται ο όρος shadow fleet (σκιώδης στόλος): πλοία που αλλάζουν σημαίες, «σβήνουν» σήματα εντοπισμού (AIS), κάνουν μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο (ship-to-ship transfers) και γενικά δυσκολεύουν την ιχνηλάτηση φορτίων. Αυτό δημιουργεί ένα παράλληλο σύστημα μεταφοράς, συχνά με υψηλά ναύλα, αλλά και με αυξημένο νομικό κίνδυνο.

Το OFAC (Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων των ΗΠΑ, δηλαδή ο βασικός μηχανισμός επιβολής οικονομικών κυρώσεων) μπορεί να «μπλοκάρει» οντότητες, συναλλαγές και περιουσιακά στοιχεία. (https://ofac.treasury.gov/faqs/all-faqs?utm_source=openai) Σε πρακτικούς όρους για μια ναυτιλιακή, μια υπόθεση μπορεί να σημαίνει πρόστιμα, απώλεια πρόσβασης σε δολάριο και τραπεζική χρηματοδότηση, πρόβλημα ασφάλισης και κατάσχεση φορτίου.

Υπάρχει και συγκεκριμένο προηγούμενο που δείχνει πόσο πραγματικό είναι το ρίσκο: η υπόθεση Suez Rajan, όπου το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης κινήθηκε για μεταφορά ιρανικού πετρελαίου, με εταιρικές συνέπειες και νομικό αποτύπωμα. (https://www.justice.gov/archives/opa/pr/justice-department-announces-first-criminal-resolution-involving-illicit-sale-and-transport?utm_source=openai)

Παράλληλα, σε περιβάλλον έντασης αυξάνονται και τα war-risk premiums (ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου), που μπορούν να ανεβάσουν το κόστος ενός ταξιδιού δραματικά. Αυτό είναι κρίσιμο για την ελληνική ναυτιλία, διότι επηρεάζει άμεσα τα περιθώρια κέρδους, αλλά και τη διαθεσιμότητα ασφαλιστικής κάλυψης. (https://www.cnbc.com/2025/06/24/insurance-firms-no-coverage-us-israeli-linked-ships-at-any-price.html?utm_source=openai)

3) Μετανάστευση: όταν η οικονομία γίνεται παράγοντας φυγής

Η οικονομική κατάρρευση συχνά αυξάνει τις μετακινήσεις πληθυσμών, συνήθως πρώτα προς γειτονικές χώρες και έπειτα προς την Ευρώπη. Αν η κρίση στο Ιράν βαθύνει, η Ευρώπη μπορεί να δει αυξημένη πίεση σε αιτήσεις ασύλου. Η Ελλάδα βρίσκεται γεωγραφικά στην πρώτη γραμμή, άρα μια αλλαγή ροών στην Ανατολική Μεσόγειο έχει άμεσο διαχειριστικό και πολιτικό κόστος.

Τι να παρακολουθούμε: τα σημάδια που δείχνουν αν η κρίση πάει σε επόμενο επίπεδο

Υπάρχουν τρία πρακτικά «κοντέρ» που δείχνουν την κατεύθυνση, ακόμη κι αν δεν έχεις πρόσβαση σε όλα τα εσωτερικά στοιχεία της ιρανικής οικονομίας.

1. Η ταχύτητα υποτίμησης στην ανοικτή αγορά. Άλλο μια αργή διολίσθηση, άλλο μια εβδομάδα με απότομη βουτιά.
2. Το χάσμα μεταξύ επίσημων μηχανισμών και ανοικτής αγοράς. Όσο μεγαλώνει, τόσο αυξάνει το πεδίο κέρδους για όσους έχουν «άκρες» και τόσο μειώνεται η εμπιστοσύνη των υπολοίπων.
3. Οι κοινωνικές αντιδράσεις σε κόμβους εμπορίου. Οι κινητοποιήσεις στο Παζάρι είναι δείκτης ευρύτερης δυσλειτουργίας, όχι απλώς πολιτικής διαμαρτυρίας. (https://apnews.com/article/ddc955739fb412b642251dee10638f03)

Στο εξωτερικό επίπεδο, παρακολουθείς:

• την πορεία κυρώσεων (και ειδικά την ένταση εφαρμογής τους),
• τις ευρωπαϊκές αποφάσεις για περιοριστικά μέτρα,
• την τροχιά της διπλωματίας γύρω από το πυρηνικό ζήτημα. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/09/29/iran-sanctions-snapback-council-reimposes-restrictive-measures/), (https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2025/09/110765/un-security-council-rejects-bid-continue-iran-sanctions-relief)

Το δύσκολο ερώτημα: είναι «υπερπληθωρισμός»;

Ο όρος υπερπληθωρισμός έχει τεχνικό ορισμό στη διεθνή βιβλιογραφία: συνήθως μιλάμε για 50% αύξηση τιμών τον μήνα, όχι τον χρόνο. Με τα στοιχεία που κυκλοφορούν δημόσια αυτή τη στιγμή, το Ιράν βρίσκεται σε ζώνη πολύ υψηλού πληθωρισμού και αποσταθεροποίησης, αλλά ο τεχνικός ορισμός του υπερπληθωρισμού δεν επιβεβαιώνεται με ασφάλεια μόνο από τα ετήσια ποσοστά. Το κοινωνικό αποτέλεσμα, πάντως, μπορεί να μοιάζει «υπερπληθωριστικό» για τον πολίτη, επειδή η ανασφάλεια και η υποτίμηση συμπιέζουν την καθημερινότητα πιο γρήγορα από όσο δείχνει ένας μέσος δείκτης.

Τι ακολουθεί: οι επιλογές πολιτικής και το τίμημά τους

Η ιρανική κυβέρνηση έχει μπροστά της επιλογές που όλες έχουν κόστος:

• Σκληρότερος έλεγχος στην αγορά συναλλάγματος: μπορεί να μειώσει βραχυπρόθεσμα την ένταση, αλλά συχνά τροφοδοτεί τη μαύρη αγορά και αυξάνει τη διαφθορά.
• Περισσότερη «δημοσιονομική ανακούφιση» προς τα νοικοκυριά: βοηθά κοινωνικά, αλλά αν χρηματοδοτηθεί με περισσότερο «τύπωμα χρήματος», μπορεί να χειροτερέψει την υποτίμηση και τον πληθωρισμό.
• Διπλωματική αποκλιμάκωση για άρση κυρώσεων: είναι ο πιο καθαρός δρόμος για αύξηση εισροών συναλλάγματος, αλλά εξαρτάται από γεωπολιτικές ισορροπίες που δεν ελέγχονται απόλυτα από την Τεχεράνη. Η εμπειρία μετά το 2015 και η ανατροπή του 2018 δείχνουν πόσο εύθραυστη είναι αυτή η οδός. (https://www.eeas.europa.eu/delegations/vienna-international-organisations/joint-comprehensive-plan-action-jcpoa_en), (https://www.cnbc.com/2018/05/08/trump-to-announce-he-will-withdraw-us-from-iran-nuclear-deal.html)

Για την Ευρώπη και την Ελλάδα, το πρακτικό συμπέρασμα είναι διπλό: η κρίση του ριάλ δεν μεταφράζεται αυτόματα σε «έλλειψη προϊόντων» εδώ, αλλά μεταφράζεται σε ρίσκο για ενέργεια, ναυτιλία και γεωπολιτική σταθερότητα. Και αυτά, στο τέλος, καταλήγουν στον ίδιο λογαριασμό: τιμές, κόστος χρήματος, κοινωνική πίεση.

Η κατάρρευση ενός νομίσματος είναι πάντα μια ιστορία εμπιστοσύνης. Όταν η εμπιστοσύνη σπάει, σπάνε μαζί της οι συμβάσεις, οι τιμοκατάλογοι και οι αλυσίδες εφοδιασμού. Το Παζάρι που κλείνει είναι η εικόνα αυτής της ρήξης. Το ερώτημα για το 2026 είναι αν το Ιράν θα βρει τρόπο να ξανανοίξει τον κύκλο του εμπορίου με σταθερούς κανόνες ή αν θα μπει βαθύτερα σε μια οικονομία δύο ταχυτήτων, όπου το δολάριο είναι δικαίωμα των λίγων και ο πληθωρισμός υποχρέωση των πολλών.