Οι ΗΠΑ απέλασαν 25.000 ανθρώπους σε 28 ξένες χώρες

Μια κοινοπραξία 72 δημοσιογράφων χαρτογράφησε ένα αμερικανικό πρόγραμμα που δεν στέλνει τους απελαθέντες πίσω στην πατρίδα τους, αλλά σε τρίτες χώρες με τις οποίες συχνά δεν έχουν καμία σχέση: τουλάχιστον 25.447 άνθρωποι μεταφέρθηκαν σε 28 χώρες μέσα σε είκοσι μήνες, από τον Ιανουάριο του 2025 έως το τέλος Αυγούστου 2026 (France 24, PBS/Frontline). Και το βαρύτερο δεν είναι ο αριθμός: στέλνοντας ανθρώπους σε χώρες που δεν είναι πατρίδα τους, η Ουάσινγκτον εξωτερικεύει μαζί με το πρόσωπο και τη νομική ευθύνη γι' αυτό.

Περίπου 20.000 από αυτούς δεν μπήκαν σε υπερατλαντικές πτήσεις. Παραδόθηκαν κυρίως οδικώς στο Μεξικό, ένα μαζικό χερσαίο κανάλι προς τη γειτονική χώρα, σύμφωνα με εκτίμηση από μεξικανικά στοιχεία (WOLA, Human Rights Watch). Οι υπόλοιποι, τουλάχιστον 5.447 άνθρωποι 89 εθνικοτήτων, μεταφέρθηκαν αεροπορικώς σε 27 άλλες χώρες: περίπου 3.000 στη Γουατεμάλα, εκατοντάδες στον Παναμά και την Κόστα Ρίκα, δεκάδες σε αφρικανικά κράτη όπως η Εσουατίνι και το Νότιο Σουδάν (CBS). Άλλες επτά χώρες έχουν υπογράψει συμφωνία αλλά δεν έχουν παραλάβει ακόμη κανέναν.

Πού χάνεται η ευθύνη

Στον Παναμά φαίνεται καθαρά πού εξαφανίζεται η νομική ευθύνη. Τον Φεβρουάριο του 2025 έφτασαν εκεί 299 άνθρωποι από 14 χώρες· κρατήθηκαν πρώτα σε ξενοδοχείο υπό φρούρηση και όσοι φοβούνταν να γυρίσουν κατέληξαν σε καταυλισμό στη ζούγκλα του Ντάριεν, με περιορισμένη πρόσβαση σε δικηγόρο και διαδικασία ασύλου (Human Rights Watch, Third Country Deportation Watch). Ένας από αυτούς, ο Ιρανός Arsaalan Saleh Fard, έμεινε χωρίς δικαίωμα εργασίας και κατέφυγε σε άτυπη δουλειά για να πληρώνει την ινσουλίνη του. Το μοτίβο επαναλαμβάνεται: η άφιξη προηγείται της απάντησης στο θεμελιώδες ερώτημα, αν ο άνθρωπος είναι κρατούμενος, αιτών άσυλο, προσωρινός επισκέπτης ή πρόσωπο προς νέα απέλαση.

Τα 410 εκατομμύρια και η λέξη «σχεδιαζόμενα»

Τα εσωτερικά έγγραφα δείχνουν τουλάχιστον 410 εκατ. δολάρια, αλλά η λέξη-κλειδί είναι «προβλεπόμενα, δεσμευμένα ή εγκεκριμένα», όχι αποδεδειγμένα καταβεβλημένα ως τίμημα απελάσεων (AP). Και το μεγαλύτερο μέρος δεν κατευθύνεται σε κυβερνήσεις αλλά σε διεθνείς οργανισμούς: πάνω από 178 εκατ. προβλέφθηκαν για τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (IOM) και πάνω από 123 εκατ. για την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) (Guardian).

Οι τεκμηριωμένες άμεσες πληρωμές σε κράτη είναι πολύ μικρότερες, γύρω στα 32 εκατ.: 7,5 εκατ. στη Ρουάντα για έως 250 ανθρώπους, 7,5 εκατ. στο Παλάου για έως 75, και 5,1 εκατ. στην Εσουατίνι, όπου οι απελαθέντες κλείστηκαν στη φυλακή υψίστης ασφαλείας Ματσάπα χωρίς καμία κατηγορία (Refugees International, AP). Ακόμη και εκεί τα νούμερα θολώνουν: για το Κονγκό το ίδιο ποσό εμφανίζεται άλλοτε ως 50 και άλλοτε ως 75 εκατ. δολάρια, ανάλογα με το αν μετρά κανείς συγκεκριμένη δέσμευση προς τον ΟΗΕ ή ευρύτερο πακέτο (PassBlue).

Το χρήμα δεν ήταν πάντα το μόνο αντάλλαγμα. Το Νότιο Σουδάν, σε διπλωματικά έγγραφα, ζήτησε άρση περιορισμών στις θεωρήσεις, στήριξη έναντι πολιτικού αντιπάλου και αμερικανικές επενδύσεις για να δεχτεί ανθρώπους (Radio Tamazuj). Δεν προκύπτει, ωστόσο, ότι η Ουάσινγκτον αποδέχθηκε τα αιτήματα, όπως δεν αποδεικνύεται συναλλαγή από τη χρονική γειτνίαση άλλων συμφωνιών με πακέτα βοήθειας (Guardian). Πίσω από τις διαπραγματεύσεις βρίσκεται ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου Στίβεν Μίλερ και ένα νέο γραφείο «επαναμετανάστευσης» που δημιούργησε γι' αυτόν τον σκοπό το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ (Africanews).

Το φρένο του δικαστηρίου και ο δρόμος προς την Αθήνα

Στις 18 Σεπτεμβρίου 2026, ένα από τα δεκατρία ομοσπονδιακά εφετεία των ΗΠΑ, το First Circuit, έκρινε ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να στείλει κάποιον σε χώρα που δεν είχε εξεταστεί πριν, χωρίς ουσιαστική ειδοποίηση και πραγματική δυνατότητα να επικαλεστεί φόβο δίωξης ή βασανιστηρίων (Reuters). Απέρριψε την οδηγία που επέτρεπε μόλις έξι ώρες προειδοποίησης, ή και καθόλου. Η απόφαση όμως δεν απαγόρευσε τις απελάσεις σε τρίτες χώρες ούτε όρισε αριθμό ωρών ή υποχρεωτικό δικηγόρο· έβαλε μια διαδικαστική εγγύηση, όχι φραγμό. Ο γενικός νομικός σύμβουλος του Υπουργείου Εσωτερικής Ασφάλειας (DHS) Τζέιμς Πέρσιβαλ υποστήριξε ότι η απόφαση δεν είχε τεθεί ακόμη σε ισχύ και ότι οι μεταφορές συνεχίζονταν (Philadelphia Inquirer).

Το ίδιο μοντέλο σχεδιάζει τώρα και η Αθήνα. Μαζί με τη Δανία, τη Γερμανία, την Αυστρία και την Ολλανδία ετοιμάζει κέντρο επιστροφών εκτός ΕΕ έως το 2027, με τον υπουργό Μετανάστευσης Θάνο Πλεύρη να μιλά για επαφές με χώρες Αφρικής και Ασίας και «επαρκή χρηματοδότηση», χωρίς να κατονομάζει χώρα ή ποσό (ΣΚΑΪ). Η ευρωπαϊκή σύμπραξη προχωρά με πλάτη τις κεντροδεξιές ομάδες του Ευρωκοινοβουλίου και χωρίς δημόσια αποδοχή από κανένα αφρικανικό κράτος (To Brief). Το ευρωπαϊκό πλαίσιο, πάντως, απαιτεί εξατομικευμένη απόφαση, έλεγχο του κινδύνου αλυσιδωτής επαναπροώθησης και δικαστική αναστολή (Council of Europe), εγγυήσεις που το αμερικανικό μοντέλο αντικατέστησε με γενικές διπλωματικές διαβεβαιώσεις.

Η αμερικανική εμπειρία αφήνει ένα ερώτημα που η Αθήνα οφείλει να απαντήσει πριν φύγει ο πρώτος άνθρωπος: όταν ο απελαθείς πατήσει σε ξένο έδαφος, ποια αρχή θα παρακολουθεί την ασφάλεια και το νομικό του καθεστώς, και ποιος ευθύνεται αν η χώρα υποδοχής τον στείλει κάπου αλλού;