Γλυπτά: το δάνειο απαιτεί πρώτα την κυριότητα

Στις 24 Σεπτεμβρίου ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζήτησε μόνιμη επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Αθήνα και απέκλεισε κάθε συμφωνία που θα αναγνώριζε την κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου (France 24). Το Μουσείο απάντησε την ίδια μέρα ότι η διάθεσή του για συμφωνία μένει «αμετάβλητη» (Εφ.Συν.). Η Αθήνα ζητά τον τίτλο και το Λονδίνο προσφέρει δάνειο. Τον δρόμο προς το δάνειο δεν τον κλείνει ο βρετανικός νόμος, τον κλείνει ένας όρος του ίδιου του Μουσείου.

Η ελληνική θέση δεν αφήνει περιθώρια. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Λίνας Μενδώνη θέτει ως στόχο να εκτεθούν μόνιμα όλα τα Γλυπτά μαζί στο Μουσείο Ακρόπολης (Υπουργείο Πολιτισμού). Το Βρετανικό Μουσείο, αντίθετα, μιλά μόνο για δανεισμό: η δημόσια θέση του για τα Γλυπτά περιγράφει με ποιους όρους εξετάζει αιτήματα δανεισμού (British Museum).

Δύο διαφορετικές κλειδαριές

Η σύγκλιση σταματά σε δύο ερωτήματα: για πόσο καιρό θα μείνουν τα Γλυπτά στην Αθήνα και σε ποιον ανήκουν. Δάνειο σημαίνει προσωρινή μετακίνηση για έκθεση, όχι μεταβίβαση κυριότητας. Για να φανεί πού βρίσκεται το εμπόδιο, πρέπει να ξεχωρίσει κανείς τι απαγορεύει ο νόμος και τι ζητά το Μουσείο.

Ο British Museum Act του 1963, στο άρθρο 4, επιτρέπει στους επιτρόπους (το ανώτατο όργανο διοίκησης του Μουσείου) να δανείζουν αντικείμενα για δημόσια έκθεση. Τη διάρκεια και τους όρους του δανείου τους ορίζουν οι ίδιοι, χωρίς ενιαίο ανώτατο όριο (legislation.gov.uk). Ένα πολύ μακρύ δάνειο χωρά επομένως στο γράμμα του νόμου. Η οριστική απομάκρυνση είναι άλλη υπόθεση. Τα άρθρα 3 και 5 την επιτρέπουν μόνο σε στενές εξαιρέσεις, όπως τα διπλότυπα, και δεν προβλέπουν γενική εξαίρεση για επαναπατρισμό (legislation.gov.uk). Αυτό που ζητά η Αθήνα δεν μπορούν να το αποφασίσουν οι επίτροποι· χρειάζεται τροποποίηση του νόμου από το βρετανικό Κοινοβούλιο.

Ο όρος της κυριότητας έχει άλλη προέλευση. Σύμφωνα με τη δημόσια θέση του Μουσείου, αίτημα δανεισμού εξετάζεται μόνο αν ο δανειζόμενος αναγνωρίσει ότι ιδιοκτήτες είναι οι επίτροποι (British Museum). Ο όρος αυτός δεν είναι γραμμένος στον νόμο. Είναι πολιτική του ίδιου του ιδρύματος. Για το Μουσείο η λογική είναι απλή: ένα δάνειο με αναγνωρισμένο τίτλο φέρνει τα Γλυπτά στην Αθήνα, αλλά του αφήνει την κυριότητα και το δικαίωμα να τα ζητήσει πίσω. Για την Αθήνα, η ίδια υπογραφή θα μετέτρεπε μια διεκδίκηση δεκαετιών σε σχέση δανειστή και δανειολήπτη.

Ο διευθυντής του Μουσείου Nicholas Cullinan προτείνει ως μοντέλο τον συμφωνημένο δανεισμό της Ταπισερί της Μπαγιέ, του μεσαιωνικού κεντήματος που απεικονίζει τη νορμανδική κατάκτηση της Αγγλίας (Museums Association). Ο Μητσοτάκης απαντά ότι στην περίπτωση της Ταπισερί ταξιδεύει ένα ακέραιο έργο, ενώ στον Παρθενώνα πρόκειται για κομμάτια ενός μνημείου που πρέπει να ενωθούν (Guardian). Το προηγούμενο δείχνει ότι ένας δανεισμός μπορεί να συμφωνηθεί. Δεν δείχνει ότι μπορεί να λύσει μια διαφορά για τον τίτλο.

Τι ξέρουμε για τις συνομιλίες

Ότι έγιναν συνομιλίες είναι γνωστό. Ο πρόεδρος του Μουσείου George Osborne έχει πει δημόσια ότι συζητά με την Ελλάδα, και τα σχήματα που έχουν περιγραφεί είναι μακροχρόνια ή κυλιόμενα δάνεια προς την Αθήνα (Museums Association). Καμία τέτοια συμφωνία δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Το τι γίνεται σήμερα είναι λιγότερο σαφές. Στις 23 Σεπτεμβρίου η Telegraph έγραψε, με βάση ανώνυμη πληροφόρηση, ότι οι συνομιλίες σταμάτησαν και ότι δεν αναμένεται σύντομα νέος γύρος, αν και τα κανάλια επικοινωνίας μένουν ανοιχτά (Telegraph μέσω Yahoo, Το Βήμα). Πηγές κοντά στις επαφές αμφισβήτησαν στον Guardian ότι οι συνομιλίες κατέρρευσαν, παραδέχθηκαν όμως ότι οι δύο πλευρές απέχουν πολύ (Guardian). Ο εκπρόσωπος του Μουσείου, σε απάντησή του στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ), δεν διευκρίνισε αν γίνονται αυτή την περίοδο συναντήσεις (Εφ.Συν.). Το «πάγωμα» παραμένει ανώνυμη εκτίμηση και όχι επιβεβαιωμένο γεγονός.

Η πίεση προς το Λονδίνο αυξήθηκε τον Μάιο, όταν η UNESCO, ο πολιτιστικός οργανισμός του ΟΗΕ, πήρε θέση υπέρ της ελληνικής πλευράς (To Brief). Η διακυβερνητική επιτροπή της εξέδωσε Σύσταση για συνεργασία και επανένωση (Υπουργείο Πολιτισμού). Στην ίδια επιτροπή η τουρκική αντιπροσωπεία δήλωσε ότι η έρευνα στα οθωμανικά αρχεία δεν εντόπισε φιρμάνι (σουλτανικό διάταγμα) που να τεκμηριώνει νόμιμη αφαίρεση (Hürriyet Daily News, Neos Kosmos).

Και οι δύο εξελίξεις αποδυναμώνουν τον βρετανικό ισχυρισμό περί νόμιμης απόκτησης. Καμία όμως δεν ανοίγει τις δύο κλειδαριές. Η Σύσταση δεν είναι δικαστική απόφαση για την κυριότητα, και ο νόμος του 1963 δεν έχει αλλάξει.

Για να υπάρξει συμφωνία πρέπει να αλλάξει ένα από τρία πράγματα. Είτε το Κοινοβούλιο τροποποιεί τον νόμο ώστε να επιτρέπεται η οριστική επιστροφή, είτε οι επίτροποι αποσύρουν τον όρο της κυριότητας, που είναι δική τους επιλογή, είτε η Αθήνα δέχεται ένα σχήμα δανεισμού, κάτι που έχει ήδη αποκλείσει δημόσια. Μέχρι τότε η διαφορά δεν αφορά πια τα μάρμαρα αλλά μια υπογραφή.