Γκουτέρες στην Κύπρο: Η δοκιμασία της επανεκκίνησης

Το Κυπριακό, το άλυτο πρόβλημα ενός νησιού διαιρεμένου εδώ και μισό αιώνα, μπαίνει σε νέα διπλωματική φάση. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες επιστρέφει στη Λευκωσία από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου, στην πρώτη κάθοδο εν ενεργεία ΓΓ στο νησί μετά το 2010 (CNA, Politis). Σε συνέχεια της κινητικότητας που είχε ήδη ανοίξει με πρωτοβουλίες του ΟΗΕ και των Βρυξελλών (To Brief), το διακύβευμα για Αθήνα και Λευκωσία δεν είναι αν θα ξαναρχίσει διάλογος, αλλά από ποια αφετηρία. Η ίδια η επανεκκίνηση μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο νομιμοποίησης της διχοτόμησης.

Ο εκπρόσωπος του ΓΓ, Στεφάν Ντουζαρίκ, ανακοίνωσε την επίσκεψη στις 16 Ιουλίου. Ο Γκουτέρες πηγαίνει «στο πλαίσιο της αποστολής καλών υπηρεσιών» του και θα συναντήσει χωριστά τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν. Το πλήρες πρόγραμμα δεν έχει δημοσιοποιηθεί, όμως η Λευκωσία χαρακτηρίζει την επίσκεψη «πολύ σημαντική» και όχι τελετουργική, συνδέοντάς την με την προετοιμασία μιας άτυπης διευρυμένης διάσκεψης (Cyprus Mail).

Τι πραγματικά δοκιμάζεται

Ο ΟΗΕ δεν φέρνει έτοιμο σχέδιο λύσης. Δοκιμάζει αν υπάρχει αρκετό κοινό έδαφος για ένα επόμενο βήμα, και αυτό το βήμα έχει συγκεκριμένο όνομα: άτυπη «5+1». Στο τραπέζι κάθονται οι δύο κοινότητες, οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις (Ελλάδα, Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο) και ο ΟΗΕ ως διαμεσολαβητής. Λέγεται «άτυπη» γιατί δεν είναι διαπραγμάτευση λύσης, αλλά τεστ προθέσεων. Ημερομηνία δεν υπάρχει δημόσια. Τα κυπριακά ρεπορτάζ μιλούν για τέλη Αυγούστου ή Σεπτέμβριο, όμως ο Γκουτέρες πρώτα μετρά αν οι πλευρές έχουν πραγματική διάθεση ευελιξίας πριν ορίσει ημερομηνία (Kıbrıs Postası).

Δύο πράγματα άνοιξαν αυτό το παράθυρο. Το πρώτο είναι η πίεση χρόνου του ίδιου του Γκουτέρες, που αναζητά ένα διπλωματικό αποτύπωμα πριν λήξει η θητεία του. Το δεύτερο, πιο ουσιαστικό, είναι η αλλαγή ηγεσίας στα κατεχόμενα. Ο Έρχιουρμαν, από το Ρεπουμπλικανικό Τουρκικό Κόμμα, αντικατέστησε τη γραμμή του Ερσίν Τατάρ για «δύο κράτη» με λεξιλόγιο συμβατό με τον ΟΗΕ. Άμεση τεκμηρίωση ότι η εκλογή του προκάλεσε την επίσκεψη δεν υπάρχει· η σύνδεση παραμένει πολιτική ανάγνωση.

Η παγίδα πίσω από τη λέξη «ομοσπονδία»

Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο. Ο Έρχιουρμαν λέει «ομοσπονδία», αλλά εννοεί κάτι πολύ πιο απαιτητικό από την επανένωση. Η δική του εκδοχή δεν είναι ένα ενιαίο κράτος με προστασία μειονότητας, αλλά δύο πολιτικά ίσα συνιστώντα κρατίδια κάτω από μία ομοσπονδιακή στέγη, με έντονη αποκέντρωση (Cyprus Mail). Και βάζει εκ των προτέρων όρους: εκ περιτροπής προεδρία, υποχρεωτική θετική τουρκοκυπριακή ψήφο, χρονοδιάγραμμα και ρητή δέσμευση ότι δεν θα υπάρξει επιστροφή στο σημερινό αδιέξοδο αν η διαδικασία καταρρεύσει (Politis).

Το όριό του, όμως, είναι η Άγκυρα. Δηλώνει ρητά ότι η Τουρκία παραμένει εγγυήτρια «ολόκληρου του νησιού» και ότι κάθε συνομιλία θα γίνεται σε διαβούλευση μαζί της (Kathimerini Cyprus). Μιλά, δηλαδή, τη γλώσσα της ομοσπονδίας, αλλά κρατά τις εγγυήσεις ασφάλειας που η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί δικαίωμα επέμβασης.

Αυτό αποκαλύπτει τη σύγκρουση δύο ασύμβατων εννοιών ισότητας. Το πλαίσιο του ΟΗΕ δέχεται ισχυρή πολιτική ισότητα, αλλά μέσα σε μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια (UNSC 1251). Το ίδιο Συμβούλιο Ασφαλείας έχει κρίνει άκυρη την ανακήρυξη του ψευδοκράτους και έχει καλέσει τα κράτη να μην το αναγνωρίσουν (UNSC 541). Η τουρκική πλευρά ζητά ισότητα που μοιάζει με προθάλαμο συγκυριαρχίας, ένα βήμα πριν τα δύο κράτη.

Εκεί μπορεί να εργαλειοποιηθεί η ίδια η διαδικασία. Ο κίνδυνος για Αθήνα και Λευκωσία δεν είναι μια ανοιχτή αναγνώριση των κατεχομένων, που θα συγκρουόταν ευθέως με το Συμβούλιο Ασφαλείας. Είναι η σταδιακή κανονικοποίηση της ιδέας ότι υπάρχουν «δύο ισότιμες πλευρές» που ψάχνουν απλώς έναν νέο τρόπο συμβίωσης, ένα νέο modus vivendi. Η Άγκυρα χτίζει ήδη μεθοδικά τετελεσμένα, από το μνημόνιο για υποθαλάσσιο αγωγό φυσικού αερίου στα κατεχόμενα έως τη ρητορική ότι η εισβολή του 1974 ήταν «εγγύηση ειρήνης».

Γι' αυτό η επίσκεψη κρίνεται σε ένα πράγμα: αν ο Γκουτέρες φύγει με μια 5+1 αγκυρωμένη ρητά στην ομοσπονδιακή βάση του ΟΗΕ, ή με μια διαδικασία που αφήνει ανοιχτή την αφετηρία. Στη δεύτερη περίπτωση, η ίδια η σύγκληση της διάσκεψης θα παρουσιαστεί από την Άγκυρα ως απόδειξη ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά δέχτηκε πλέον να συζητήσει από την αρχή τι σημαίνει κυριαρχία στο νησί.