Η ακρίβεια παραμένει ο Νο1 βραχνάς για τους πολίτες - Η κυβέρνηση απορρίπτει οριζόντιες μειώσεις ΦΠΑ

Το αίσθημα ότι «κάθε μήνας δεν βγαίνει» έχει γίνει καθημερινότητα. Το 71% των πολιτών δηλώνει πως η ακρίβεια είναι το σημαντικότερο πρόβλημα της χώρας, σύμφωνα με τη Metron Analysis, ενώ το 76% πιστεύει ότι τα πράγματα κινούνται σε λάθος κατεύθυνση. Στη Βουλή, η αντιπαράθεση κορυφώθηκε: ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης απέρριψε ξανά τις οριζόντιες μειώσεις ΦΠΑ στα τρόφιμα ως δημοσιονομικά μη ανεκτές και με αβέβαιο όφελος για τον καταναλωτή. Η φράση του βουλευτή της ΝΔ Γιάννη Λοβέρδου ότι «δεν υπάρχει λύση, σε μερικά πράγματα δεν υπάρχει λύση» έριξε λάδι στη φωτιά, ενώ ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι άφησε «πάρτι μεσαζόντων και ολιγοπωλίων». Ό,τι κι αν λέει η πολιτική σκηνή, το ταμείο στο σούπερ μάρκετ «γράφει». Και οι αριθμοί, αν τους διαβάσουμε σωστά, εξηγούν γιατί. (https://www.tanea.gr/2025/09/18/politics/dimoskopisi-metron-analysis-gia-to-mega-sto-idio-epipedo-i-nd-me-ton-iounio-para-ti-deth-ti-eipan-gia-komma-tsipra/, https://www.ekriti.gr/politiki/mitsotakis-i-oikonomia-den-antehei-orizonties-meioseis-fpa-den-tis-karponetai-o-katanalotis)

Πώς φτάσαμε εδώ: από το σοκ της ενέργειας στην επίμονη ακρίβεια στα τρόφιμα

Από το 2021, ο πληθωρισμός πέρασε από ήπιος σε ανεξέλεγκτος. Η εκτίναξη των τιμών ενέργειας μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το ακριβό φυσικό αέριο, τα λιπάσματα και οι ζωοτροφές ανέβασαν το κόστος σε όλη την αλυσίδα τροφίμων. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αναλύοντας τα δεδομένα 2022–2024, βρήκε ότι στην αρχή κυριάρχησαν οι εξωγενείς παράγοντες, κυρίως ενέργεια και εισαγόμενα inputs, ενώ στη συνέχεια μεγαλύτερο ρόλο έπαιξαν οι μισθοί στη διανομή και μεταφορά και η εγχώρια κόστη. Το 2022–αρχές 2023, τα περιθώρια κέρδους συνέβαλαν ασυνήθιστα πολύ στο συνολικό πληθωριστικό κύμα, μετέπειτα όμως πιέστηκαν καθώς τα κόστη μισθών ανέβαιναν και η ζήτηση ομαλοποιούνταν. Με απλά λόγια, πρώτα πυρπόλησαν την αλυσίδα παραγωγής οι τιμές ενέργειας, μετά ήρθαν οι αυξήσεις μισθών και η προσπάθεια επιχειρήσεων να κρατήσουν κέρδη, και τώρα πια το κύμα υποχωρεί, αλλά το επίπεδο τιμών έχει «σκαλώσει» ψηλά. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai, https://www.ecb.europa.eu/press/annual-reports-financial-statements/annual/html/ecb.ar2023~d033c21ac2.mt.html?utm_source=openai)

Στην Ελλάδα, το καλάθι τροφίμων έχει γίνει αντικειμενικά ακριβότερο. Ο εναρμονισμένος δείκτης τιμών καταναλωτή για τα τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά αυξήθηκε σωρευτικά περίπου 33,8% από τον Ιανουάριο 2020 μέχρι τον Σεπτέμβριο 2025. Την ίδια περίοδο, ο γενικός δείκτης αυξήθηκε περίπου 22%. Αυτό σημαίνει ότι σε πραγματικούς όρους, δηλαδή σε σχέση με το σύνολο των τιμών, το καλάθι τροφίμων είναι σχεδόν 10% ακριβότερο από πριν την κρίση κόστους ζωής. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις εντοπίζονται στο κρέας και τα γαλακτοκομικά. (https://fred.stlouisfed.org/data/CP0100GRM086NEST.txt)

Η ενέργεια έχει υποχωρήσει σημαντικά από τα ιστορικά υψηλά του 2022, αλλά παραμένει πάνω από τα προ πανδημίας επίπεδα. Ο δείκτης ενέργειας ήταν περίπου 23,6% υψηλότερος τον Σεπτέμβριο 2025 σε σύγκριση με τον Ιανουάριο 2020, με σημαντική διόρθωση από το peak της κρίσης. Αυτό λειτούργησε αποπληθωριστικά το 2024–2025, αλλά δεν έριξε το σύνολο των τιμών στα ράφια. Οι τιμές τροφίμων ακολουθούν με υστέρηση τα κόστη και στο μεταξύ παγιώνεται μια νέα, υψηλότερη βάση τιμών. (https://fred.stlouisfed.org/data/CP0450GRM086NEST, https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

Στέγαση, το δεύτερο μεγάλο βάρος. Τα ενοίκια, μετρούμενα από τον δείκτη πραγματικών μισθωμάτων, ανέβηκαν περίπου 10–11% 2020–αρχές 2025, χαμηλότερα από τον γενικό δείκτη. Ωστόσο, η Ελλάδα αφιερώνει το υψηλότερο μερίδιο διαθέσιμου εισοδήματος για στέγαση στην ΕΕ, περίπου 35%, και για όσους είναι σε κίνδυνο φτώχειας αυτό εκτοξεύεται πάνω από 60%. Άρα η «μέση» αύξηση ενοικίων δεν αποτυπώνει την ασφυξία νέων και ενοικιαστών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη όπου η αγορά έχει ξεφύγει. (https://fred.stlouisfed.org/series/GRCCPHP0401IXOBM, https://www.euronews.com/business/2025/02/03/living-costs-in-europe-how-much-of-your-disposable-income-goes-to-housing-and-bills?utm_source=openai)

Μισθοί, αγοραστική δύναμη και το αίσθημα «δεν φτάνουν»

Η κυβέρνηση επέλεξε να απαντήσει στην ακρίβεια αυξάνοντας εισοδήματα, όπως τον κατώτατο μισθό. Ο κατώτατος ανέβηκε από 650 ευρώ στις αρχές του 2020 σε 880 ευρώ τον Απρίλιο 2025, δηλαδή περίπου 35% ονομαστικά. Αφαιρώντας τον σωρευτικό πληθωρισμό, η αύξηση για τον κατώτατο μισθό αποτιμάται περίπου στο 11% σε πραγματικούς όρους. Αυτό είναι ουσιαστικό κέρδος για όσους πληρώνονται τον κατώτατο, ειδικά μετά την καταιγίδα του 2022, αλλά δεν αφορά όλους. (https://ypergasias.gov.gr/en/labour-relations/collective-employment-relations/minimum-wage/?utm_source=openai)

Γιατί λοιπόν ο κόσμος νιώθει τόσο πιεσμένος; Διότι η Ελλάδα παραμένει στα χαμηλότερα της ΕΕ σε μέσο ετήσιο μισθό, γύρω στα 18.000 ευρώ το 2024, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η Eurostat. Άρα, ακόμη και αν κάποιοι μισθοί ανέβηκαν, το συνολικό επίπεδο αμοιβών είναι χαμηλό. Οι αυξήσεις σε απαραίτητα αγαθά, όπως τρόφιμα και ενοίκια, τραβούν περισσότερο από το διαθέσιμο εισόδημα. (https://www.lifo.gr/now/economy/eurostat-i-ellada-anamesa-stis-hores-me-toys-hamiloteroys-misthoys-stin-ee-2024)

Ένας ενδεικτικός τρόπος να το δούμε απλά: αν ένα βασικό «καλάθι» τροφίμων που κόστιζε 100 ευρώ στις αρχές του 2020 κοστίζει σήμερα περίπου 134 ευρώ, πόσες ώρες δουλειάς στον κατώτατο χρειάζονται για να το αγοράσεις; Με κατώτατο 650 ευρώ τότε και 880 ευρώ σήμερα, οι ώρες για αυτό το καλάθι παραμένουν σχεδόν ίδιες, περίπου 26,7 ώρες τότε και 26,4 σήμερα. Με άλλα λόγια, ο κατώτατος έτρεξε αρκετά ώστε να μην χειροτερεύσει το «καλάθι». Όμως αυτός ο λογαριασμός δεν περιλαμβάνει ενοίκια και λογαριασμούς, που είναι πια ο μεγάλος βραχνάς. Το άθροισμα εξηγεί το αίσθημα «δεν φτάνουν». (https://fred.stlouisfed.org/data/CP0100GRM086NEST.txt, https://ypergasias.gov.gr/en/labour-relations/collective-employment-relations/minimum-wage/?utm_source=openai, https://fred.stlouisfed.org/series/GRCCPHP0401IXOBM)

Η πολιτική σύγκρουση για τον ΦΠΑ: τι λένε τα δεδομένα και τι κρύβουν οι αριθμοί

Τι είναι ο ΦΠΑ; Είναι ένας έμμεσος φόρος κατανάλωσης που προστίθεται ως ποσοστό στη λιανική τιμή. Στα περισσότερα τρόφιμα στην Ελλάδα ο ΦΠΑ είναι 13%. Αν έπεφτε στο 6%, η καθαρά μηχανική μείωση στην τελική τιμή θα ήταν περίπου 6,2%, υποθέτοντας ότι σχεδόν όλο το όφελος «περνάει» στον καταναλωτή.

Εδώ μπαίνει ένας τεχνικός όρος: μετακύλιση, ή pass-through. Δηλαδή, σε ποιο βαθμό μια μείωση φόρου αποτυπώνεται στην τιμή στο ράφι. Οι εμπειρικές μελέτες για την Ισπανία, που μείωσε τον ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα από 4% σε 0% και από 10% σε 5% το 2023, είναι χρήσιμες. Η ισπανική ρυθμιστική αρχή ανταγωνισμού CNMC κατέγραψε «υψηλή» και άμεση μετακύλιση τις πρώτες ημέρες. Η Τράπεζα της Ισπανίας υπολόγισε περίπου 90% pass-through τον Ιανουάριο, που συνέχισε τους επόμενους μήνες για πολλές κατηγορίες. Το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Κομισιόν επίσης μίλησε για υψηλή μετακύλιση. Με απλά λόγια, τα στοιχεία δείχνουν ότι, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, μια μείωση ΦΠΑ στα τρόφιμα όντως ρίχνει τις τιμές στο ράφι σχεδόν όσο προβλέπει η θεωρία. (https://www.cnmc.es/sites/default/files/4840416.pdf, https://www.servimedia.es/index.php/noticias/90-rebaja-iva-alimentos-traslado-precios-banco-espana/3647757?utm_source=openai)

Ωστόσο, δύο κρίσιμες επισημάνσεις:

• Κόστος για τα δημόσια οικονομικά. Η Ισπανία έχασε περίπου 1,7 δισ. ευρώ έσοδα από ΦΠΑ το 2023 μόνο από αυτή τη ρύθμιση. Για την Ελλάδα, με υψηλό χρέος και στόχο πρωτογενούς πλεονάσματος, ο διαθέσιμος χώρος για οριζόντιες μειώσεις είναι περιορισμένος. Η κυβέρνηση έχει πολιτικό και ευρωπαϊκό κίνητρο να αποφύγει μόνιμα μέτρα με υψηλό δημοσιονομικό κόστος. (https://elpais.com/economia/2024-06-25/el-gobierno-disena-una-retirada-progresiva-de-la-rebaja-del-iva-de-los-alimentos.html?utm_source=openai, https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai)

• Το «τέχνασμα» των δεικτών. Το ΔΤΚ, ή HICP, είναι ο δείκτης τιμών καταναλωτή. Υπάρχει και ο HICP σε σταθερούς φόρους, που αφαιρεί τις αλλαγές φόρων για να μετρήσει την υποκείμενη τάση. Αν μειώσεις τον ΦΠΑ, ο headline δείκτης πέφτει μηχανικά μια φορά. Ο δείκτης σταθερών φόρων όμως δεν αλλάζει, άρα η «πραγματική» τάση τιμών δεν επηρεάζεται. Σε έναν χρόνο, όταν η βάση σύγκρισης ενσωματώσει τη μείωση, το ετήσιο ποσοστό πληθωρισμού θα ξανασυγκρίνεται με την χαμηλή βάση και το αποτέλεσμα θα «εξατμιστεί». Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καταναλωτής δεν κερδίζει για όσο ισχύει η μείωση, αλλά ότι δεν είναι δομική πολιτική συγκράτησης τιμών. (https://db.nomics.world/Eurostat/prc_hicp_cind?utm_source=openai)

Συνεπώς, η θέση της κυβέρνησης ότι οι οριζόντιες μειώσεις ΦΠΑ είναι «ακριβές» και δεν αλλάζουν τη δομή της ακρίβειας έχει βάση. Η ένσταση της αντιπολίτευσης ότι η αγορά λιανικής και τα περιθώρια κέρδους κράτησαν ψηλά τις τιμές επίσης έχει βάση, ιδίως για το 2022–αρχές 2023 όταν η συμβολή των κερδών στην άνοδο των τιμών ήταν υψηλή. Η αλήθεια είναι σύνθετη, όχι επικοινωνιακό σλόγκαν. (https://www.ecb.europa.eu/press/annual-reports-financial-statements/annual/html/ecb.ar2023~d033c21ac2.mt.html?utm_source=openai, https://www.cnmc.es/sites/default/files/4840416.pdf)

Ο δημοσιονομικός περιορισμός και οι ευρωπαϊκοί κανόνες

Η Ελλάδα δεν είναι ΗΠΑ ή Ιαπωνία. Δεν τυπώνει δικό της νόμισμα, δεν έχει δικό της επιτόκιο. Είναι δεσμευμένη σε πρωτογενές πλεόνασμα, δηλαδή πλεόνασμα πριν από τους τόκους, γύρω στο 2,5% του ΑΕΠ για το 2025 σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις. Οι νέοι κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας στην ΕΕ βάζουν «διάδρομο» καθαρών δαπανών και απαιτούν αξιόπιστη πορεία μείωσης χρέους. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι κάθε μόνιμη φορολογική ελάφρυνση πρέπει να έχει αξιόπιστη χρηματοδότηση ή να αντισταθμίζεται από εξοικονομήσεις αλλού. Τα οριζόντια μέτρα τύπου γενικής μείωσης ΦΠΑ στα τρόφιμα έχουν υψηλό κόστος και «διαρρέουν» σε όλους, ακόμα και στους μη ευάλωτους. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai)

Εδώ τίθεται το πραγματικό ερώτημα πολιτικής: με τα ίδια χρήματα, ποια λύση δίνει μεγαλύτερη «καθαρή» ανακούφιση στους ευάλωτους; Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τα στοχευμένα επιδόματα ή κουπόνια τροφίμων, δηλαδή απευθείας ενίσχυση στα χαμηλά εισοδήματα, έχουν πολύ καλύτερη στόχευση και αποδοτικότητα. Αν αφιερώσεις το ίδιο μηνιαίο ποσό που θα κοστίζει μια οριζόντια μείωση ΦΠΑ, μπορείς να δώσεις σημαντικότερη βοήθεια ανά νοικοκυριό στα χαμηλότερα 40% κατά εισόδημα, χωρίς να «χαθεί» δημοσιονομικός χώρος σε μη ευάλωτα νοικοκυριά. Αυτό δεν φαίνεται στον ΔΤΚ, αλλά φαίνεται στο πορτοφόλι εκεί που χρειάζεται. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai)

Η δομή της αγοράς και η «profit-led» διάσταση

Υπάρχει ολιγοπωλιακή συμπεριφορά; Η λιανική τροφίμων στην Ελλάδα είναι σχετικά συγκεντρωμένη, με λίγες μεγάλες αλυσίδες να κρατούν μεγάλο μερίδιο αγοράς. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει ανοίξει κλαδικές έρευνες στη διανομή τροφίμων και σε συγκεκριμένες αλυσίδες αξίας, όπως το φρέσκο γάλα, χαρτογραφώντας ασύμμετρη διαπραγματευτική δύναμη και πρακτικές που μπορεί να «σπρώχνουν» την τελική τιμή. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αλυσίδες ευθύνονται μόνες τους για την ακρίβεια, αλλά ότι σε περιβάλλον σοκ κόστους και υψηλής αβεβαιότητας, η αγορά τείνει να επιτρέπει ταχύτερο ανέβασμα τιμών και αργή επιστροφή. Οι αναλύσεις της ΕΚΤ για την ευρωζώνη αποτυπώνουν ότι το 2022–αρχές 2023 τα κέρδη ανά μονάδα προϊόντος συνέβαλαν υπέρμετρα στην άνοδο των τιμών, κάτι που σταδιακά αμβλύνθηκε μέσα στο 2024–2025. Το ελληνικό προφίλ ακολουθεί αυτή την ευρωπαϊκή καμπύλη. (https://www.ecb.europa.eu/press/annual-reports-financial-statements/annual/html/ecb.ar2023~d033c21ac2.mt.html?utm_source=openai, https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

Η επιβολή πλαφόν στο μικτό περιθώριο κέρδους σε βασικά είδη και τα αυξημένα πρόστιμα για αισχροκέρδεια είχαν ρόλο «σήματος» και ανάσχεσης σε ακραίες περιπτώσεις. Όμως δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τον υγιή ανταγωνισμό, τη διαφάνεια στο κόστος και τις δομικές λύσεις στην εφοδιαστική. Το ζητούμενο είναι μια αγορά που, όταν πέφτουν τα upstream κόστη, μεταφέρει αυτή τη μείωση στον καταναλωτή με ταχύτητα και διαφάνεια, όχι μόνο όταν αυξάνονται. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

Νομισματική πολιτική και ισοτιμίες: ο αόρατος ρυθμιστής

Η ΕΚΤ, δηλαδή η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα που ελέγχει τα επιτόκια στην ευρωζώνη, ανέβασε τα επιτόκια επιθετικά ως το 2024 και στη συνέχεια άρχισε σταδιακές μειώσεις καθώς ο πληθωρισμός υποχωρούσε. Τα υψηλά επιτόκια ψύχουν τη ζήτηση και περιορίζουν την αύξηση τιμών, αλλά ταυτόχρονα ακριβαίνουν τα στεγαστικά και τον εταιρικό δανεισμό. Για την Ελλάδα, όπου μεγάλο μέρος των δανείων έχει κυμαινόμενο επιτόκιο, αυτό σήμαινε πραγματικό βάρος στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς εν μέσω ακρίβειας. Η ισοτιμία ευρώ δολαρίου επηρεάζει επίσης τις εισαγωγές, από καφέ μέχρι ελαιόλαδο και δημητριακά, που τιμολογούνται διεθνώς σε δολάρια. Ένα ισχυρό δολάριο κάνει τα εισαγόμενα ακριβότερα, ένα ισχυρό ευρώ το αντίθετο. Το 2024–2025 είδαμε σχετική σταθεροποίηση, αλλά το κανάλι συναλλάγματος παραμένει ευαίσθητο. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

Αγορές έναντι πραγματικής οικονομίας: γιατί η στατιστική δεν παρηγορεί την τσέπη

Οι δείκτες μπορεί να γράφουν ότι ο πληθωρισμός έπεσε κοντά στο 2%, αλλά ο καταναλωτής νιώθει το επίπεδο τιμών, όχι την ταχύτητα μεταβολής. Αν ο καφές ανέβηκε από 3 σε 3,60 ευρώ και μένει εκεί, ο πληθωρισμός «μηδενίζει» κάποια στιγμή, αλλά η νέα τιμή μένει 20% ψηλότερα. Γι’ αυτό και είναι κρίσιμο να διαβάζουμε σωστά τους δείκτες:

• Διαφορά επιπέδου τιμών και ρυθμού πληθωρισμού. Ο πληθωρισμός μετράει πόσο γρήγορα ανεβαίνουν οι τιμές, όχι πόσο ψηλές είναι.
• ΔΤΚ, ή HICP, έναντι HICP σε σταθερούς φόρους. Το δεύτερο αφαιρεί φορολογικές αλλαγές, ώστε οι κυβερνήσεις να μην «φτιασιδώνουν» την πραγματικότητα με τεχνικές μειώσεις φόρων που ρίχνουν προσωρινά τον δείκτη. (https://db.nomics.world/Eurostat/prc_hicp_cind?utm_source=openai)
• Έτος προς έτος έναντι μήνα προς μήνα. Όταν βλέπουμε «πτώση πληθωρισμού», πρέπει να αναρωτιόμαστε αν είναι αλλαγή τάσης ή απλώς αποτέλεσμα υψηλής βάσης από πέρυσι.

Ποιος ωφελείται και ποιος χάνει, πρακτικά

Ας ακολουθήσουμε το χρήμα.

• Νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, ενοικιαστές, νεότεροι. Χάνουν δυσανάλογα. Τα τρόφιμα πιέζουν γιατί έχουν μεγάλο μερίδιο στο καλάθι τους και τα ενοίκια απορροφούν τεράστιο ποσοστό του εισοδήματος. Οι αυξήσεις στον κατώτατο βοήθησαν, αλλά δεν αρκούν για να αντισταθμίσουν ταυτόχρονη άνοδο τροφίμων και στέγασης. (https://www.euronews.com/business/2025/02/03/living-costs-in-europe-how-much-of-your-disposable-income-goes-to-housing-and-bills?utm_source=openai, https://ypergasias.gov.gr/en/labour-relations/collective-employment-relations/minimum-wage/?utm_source=openai)

• Νοικοκυριά μεσαίων και υψηλότερων εισοδημάτων. Χάνουν αγοραστική δύναμη, αλλά σε μικρότερο βαθμό αναλογικά. Σε σενάρια οριζόντιας μείωσης ΦΠΑ, απορροφούν μεγάλο μέρος του δημοσιονομικού οφέλους σε ευρώ γιατί ξοδεύουν περισσότερα συνολικά στο σούπερ μάρκετ. (https://www.cnmc.es/sites/default/files/4840416.pdf)

• Μεγάλες αλυσίδες λιανικής και ισχυροί παραγωγοί. Στην αιχμή του κύματος 2022–αρχές 2023, επωφελήθηκαν από την ικανότητα να μεταφέρουν γρήγορα αυξήσεις κόστους και να διατηρήσουν περιθώρια. Καθώς η ενέργεια υποχώρησε και οι μισθοί ανέβηκαν, τα περιθώρια πιέστηκαν. Η αυξημένη εποπτεία και τα εργαλεία διαφάνειας έχουν ρόλο να εξασφαλίσουν ότι η μείωση κόστους περνά και στον καταναλωτή. (https://www.ecb.europa.eu/press/annual-reports-financial-statements/annual/html/ecb.ar2023~d033c21ac2.mt.html?utm_source=openai, https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

• Ο κρατικός προϋπολογισμός. Χάνει έσοδα σε οριζόντιες μειώσεις ΦΠΑ. Σε περιβάλλον υψηλού χρέους και ευρωπαϊκών κανόνων, τέτοια μέτρα πρέπει να είναι αυστηρά προσωρινά, κοστολογημένα και με ρήτρες λήξης. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai, https://elpais.com/economia/2024-06-25/el-gobierno-disena-una-retirada-progresiva-de-la-rebaja-del-iva-de-los-alimentos.html?utm_source=openai)

Τι σημαίνει «όχι σε οριζόντιες μειώσεις ΦΠΑ» στην πράξη

Η κυβερνητική γραμμή λέει: δεν αντέχει ο προϋπολογισμός και δεν μετακυλίεται η μείωση στον καταναλωτή. Στο πρώτο σκέλος, έχει δίκιο ότι ο δημοσιονομικός χώρος είναι στενός. Στο δεύτερο, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η αρχική μετακύλιση είναι υψηλή, αν και όχι τέλεια, και φθείρεται με τον χρόνο αν οι υπόλοιποι παράγοντες τιμών συνεχίζουν να πιέζουν. Συνεπώς, η πιο αποτελεσματική δέσμη πολιτικών για να νιώσει ο καταναλωτής ανακούφιση χωρίς να «τρυπήσει» ο προϋπολογισμός περιλαμβάνει:

• Στοχευμένη εισοδηματική ενίσχυση ευάλωτων νοικοκυριών. Κουπόνια ή φοροπιστώσεις για τρόφιμα, με διαφανή κριτήρια εισοδήματος. Πολύ μεγαλύτερη καθαρή ανακούφιση ανά ευρώ δημοσιονομικού κόστους. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai)

• Ενίσχυση ανταγωνισμού και διαφάνειας. Υποχρεωτική δημοσίευση «τιμής σε σταθερούς φόρους» για βασικές κατηγορίες στο e-katanalotis, με μηνιαία στοιχεία που θα παρακολουθούνται δημοσίως. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού να στοχεύει σε κάθετες πρακτικές που κρατούν ψηλά τιμές όταν τα upstream κόστη πέφτουν. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

• Τεχνικά ορθή χρήση προσωρινών φορολογικών εργαλείων. Αν τελικά επιλεγεί μείωση ΦΠΑ, να είναι αυστηρά προσωρινή, περιορισμένη σε λίγες βασικές κατηγορίες με μεγάλο βάρος στο καλάθι του χαμηλού εισοδήματος, με ισχυρούς ελέγχους μετακύλισης και ρήτρες λήξης όταν ο πληθωρισμός τροφίμων πέσει κάτω από ένα όριο για συνεχόμενους μήνες. Η εμπειρία της Ισπανίας δείχνει ότι μπορεί να ρίξει άμεσα τις τιμές, αλλά κοστίζει και δεν αλλάζει τη μακροχρόνια τάση. (https://www.cnmc.es/sites/default/files/4840416.pdf, https://www.servimedia.es/index.php/noticias/90-rebaja-iva-alimentos-traslado-precios-banco-espana/3647757?utm_source=openai, https://elpais.com/economia/2024-06-25/el-gobierno-disena-una-retirada-progresiva-de-la-rebaja-del-iva-de-los-alimentos.html?utm_source=openai, https://db.nomics.world/Eurostat/prc_hicp_cind?utm_source=openai)

• Μείωση κόστους ενέργειας και logistics. Κάθε μόνιμη βελτίωση εκεί έχει λογαριθμική επίδραση σε όλη την αλυσίδα τροφίμων. Η πτώση της ενέργειας ήδη βοήθησε να αποκλιμακώσει γενικά τον πληθωρισμό, απλώς τα τρόφιμα έχουν υστέρηση στη μετάδοση. Στόχοι: υποδομές ψυχρής αλυσίδας, μεταφορές, λιμάνια. (https://fred.stlouisfed.org/data/CP0450GRM086NEST, https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

• Στέγαση. Δεν είναι «τρόφιμα», αλλά είναι ο άλλος μεγάλος βραχνάς. Η προσφορά προσιτής κατοικίας, ρυθμίσεις για βραχυχρόνιες μισθώσεις σε κορεσμένες περιοχές, κίνητρα για μακροχρόνια μισθωτήρια θα έδιναν μεγαλύτερη καθαρή ανακούφιση στους νέους από μια οριζόντια μείωση ΦΠΑ. (https://www.euronews.com/business/2025/02/03/living-costs-in-europe-how-much-of-your-disposable-income-goes-to-housing-and-bills?utm_source=openai)

Γιατί να μας ενδιαφέρει η νομισματική πολιτική και οι τράπεζες σε αυτήν τη συζήτηση

Τα επιτόκια δεν είναι αφηρημένη έννοια. Ο κόσμος πληρώνει κυμαινόμενα στεγαστικά, οι μικρές επιχειρήσεις χρηματοδοτούν το απόθεμά τους με ακριβότερο δανεισμό. Όταν η ΕΚΤ σφίγγει, οι δόσεις ανεβαίνουν, η κατανάλωση πιέζεται και οι αλυσίδες λιανικής βλέπουν μείωση όγκων. Αυτό, με μια υστέρηση, πιέζει και τις τιμές. Ωστόσο, αν η πιστωτική ανάπτυξη παραμένει αδύναμη, η ιδιωτική κατανάλωση δεν ανακτά ορμή και οι μικρές επιχειρήσεις δυσκολεύονται να απορροφήσουν αυξήσεις κόστους. Με άλλα λόγια, οι αποφάσεις της ΕΚΤ περνούν στο καλάθι μας μέσω των δανείων, όχι μόνο μέσω του δείκτη τιμών. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

Τι να παρακολουθούμε τους επόμενους μήνες

• Τον δείκτη τροφίμων σε σταθερούς φόρους. Αν ο HICP σε σταθερούς φόρους για τα τρόφιμα σταματήσει να ανεβαίνει, τότε η υποκείμενη τάση έχει σπάσει. Αν ανεβαίνει, οποιαδήποτε μείωση ΦΠΑ απλώς «βάφει» τον τίτλο για λίγο. (https://db.nomics.world/Eurostat/prc_hicp_cind?utm_source=openai)

• Τη σύγκλιση PPI και λιανικών τιμών στα τρόφιμα. Αν οι τιμές παραγωγού ή οι διεθνείς τιμές εισροών πέφτουν και το ράφι δεν ακολουθεί, εκεί υπάρχει πεδίο για ανταγωνιστικές παρεμβάσεις. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

• Τον ρυθμό μισθών έναντι παραγωγικότητας στη διανομή. Αν οι ονομαστικές αυξήσεις μισθών στη λιανική και στις μεταφορές ξεπερνούν την παραγωγικότητα, θα συνεχίσουν να πιέζουν τις τιμές υπηρεσιών. Αυτό δεν είναι «κακό» αυτομάτως, αλλά εξηγεί γιατί η αποκλιμάκωση μπορεί να είναι αργή. (https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/focus/2024/html/ecb.ebbox202402_04~9b36bced23.es.html?utm_source=openai)

• Τις αποφάσεις στην ΕΕ για δημοσιονομικούς κανόνες και το περιθώριο δαπανών της Ελλάδας. Κάθε νέος στόχος επηρεάζει το πόσο «χώρο» έχει η κυβέρνηση για έκτακτες παρεμβάσεις. (https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/04/29/economic-governance-review-council-adopts-reform-of-fiscal-rules/?utm_source=openai)

Συμπέρασμα: υπάρχουν λύσεις, αλλά όχι μαγικές

«Δεν υπάρχει λύση» είναι λάθος μήνυμα. Υπάρχουν λύσεις, απλώς δεν είναι μαγικές, δεν είναι οριζόντιες και δεν γράφουν απαραίτητα στον τίτλο του πληθωρισμού. Χρειάζονται:

• Εστίαση στους ευάλωτους με στοχευμένα εργαλεία.
• Διαφάνεια και ανταγωνισμός ώστε να επιταχύνεται η πτώση τιμών όταν πέφτουν τα κόστη.
• Προσεκτική, αυστηρά προσωρινή χρήση φορολογικών εργαλείων όπως ο ΦΠΑ, μόνο όπου τεκμηριώνεται υψηλή μετακύλιση και μεγάλο βάρος στο καλάθι χαμηλού εισοδήματος.
• Πολιτικές για το κόστος στέγασης, γιατί χωρίς αυτές κάθε μείωση στην ευθεία του σούπερ μάρκετ θα χάνεται στο ενοίκιο.
• Συνέχεια στις αυξήσεις εισοδήματος με ρυθμό που να καλύπτει τουλάχιστον το κόστος ζωής, με προσοχή στη συνολική ανταγωνιστικότητα.

Η οικονομία είναι αλληλένδετη. Η ΕΚΤ ρυθμίζει την «τιμή του χρήματος», η ενέργεια καθορίζει το βασικό κόστος παραγωγής, οι μισθοί και τα κέρδη μοιράζουν το εισόδημα και οι κανόνες της ΕΕ περιορίζουν τα περιθώρια των πολιτικών. Ο πολίτης όμως βλέπει τον λογαριασμό στο ράφι. Η συζήτηση για τον ΦΠΑ είναι χρήσιμη αν συνοδεύεται από τα δεδομένα και από καθαρές επιλογές: πού κατευθύνουμε τα λίγα διαθέσιμα ευρώ για να πιάσουν τόπο. Αν αυτό γίνει με διαφάνεια και μέτρο, τότε υπάρχει λύση. Όχι μία, αλλά ένα πακέτο που μπορεί να κάνει τη διαφορά στην καθημερινότητα.

---

Αναφορές τεκμηρίωσης μέσα στο κείμενο:

• Metron Analysis, κυριαρχία της ακρίβειας ως Νο1 προβλήματος, 18/09/2025: tanea_gr_000090
• Δήλωση πρωθυπουργού κατά οριζόντιων μειώσεων ΦΠΑ, 14/11/2025: ekriti_gr_000004
• HICP τρόφιμα Ελλάδα, Ιαν 2020–Σεπ 2025: fred_stlouisfed_org_000022
• HICP ενέργεια, Ιαν 2020–Σεπ 2025: fred_stlouisfed_org_000027
• HICP πραγματικά ενοίκια, Μάρτιος 2025: fred_stlouisfed_org_000031
• Μερίδιο στέγασης στο διαθέσιμο εισόδημα, Ελλάδα 2023: euronews_com_000032
• Αύξηση κατώτατου μισθού σε 880 ευρώ, 01/04/2025: ypergasias_gov_gr_000001
• Μέσος ετήσιος μισθός 2024, θέση Ελλάδας στην ΕΕ: lifo_gr_000008
• Οδηγοί ακρίβειας τροφίμων στην ευρωζώνη 2022–2025: ecb_europa_eu_000030
• Συμβολή κερδών στον αποπληθωριστή, profit-led φάση 2022–αρχές 2023: ecb_europa_eu_000064
• Ισπανία, αποτίμηση CNMC για μετακύλιση ΦΠΑ τροφίμων: cnmc_es_000004
• Ισπανία, εκτίμηση Τράπεζας της Ισπανίας για ~90% pass-through: servimedia_es_000001
• Ισπανία, δημοσιονομικό κόστος μείωσης ΦΠΑ στα τρόφιμα 2023: elpais_com_000010
• Νέοι κανόνες οικονομικής διακυβέρνησης ΕΕ 2024, «διάδρομοι» δαπανών: consilium_europa_eu_000011
• Δείκτης HICP σε σταθερούς φόρους, γιατί έχει σημασία: db_nomics_world_000018