Γιατί οι φοιτητές των Τιράνων βγήκαν στον δρόμο

Στις 14 Οκτωβρίου μια φοιτητική πορεία στα Τίρανα κατέληξε σε φωτιά στο υπουργείο Παιδείας και σε συγκρούσεις σε πολλά σημεία της πόλης (Reuters). Ποιος άναψε τη φωτιά δεν έχει ταυτοποιηθεί δημόσια. Η σημασία της ημέρας βρίσκεται αλλού: τα αιτήματα μιας γενιάς για σπουδές και δουλειά ενώθηκαν στον δρόμο με την πολύμηνη αμφισβήτηση του Έντι Ράμα, σε μια γειτονική χώρα που διαπραγματεύεται την ένταξή της στην ΕΕ.

Από το μποϊκοτάζ στις φλόγες

Η μέρα ξεκίνησε με αποχή από τα μαθήματα και συγκέντρωση έξω από το υπουργείο. Ομάδες διαδηλωτών πέταξαν αντικείμενα και έβαλαν φωτιές, ενώ η αστυνομία απάντησε με δακρυγόνα και αντλίες νερού (AFP). Η υπουργός Παιδείας Μιρέλα Κουμπάρο αναγνώρισε ζημιές στον πρώτο όροφο, καταδίκασε τις επιθέσεις και δήλωσε ανοιχτή σε διάλογο, χωρίς να ορίσει συνάντηση ή νέο μέτρο (TV Klan).

Οι απολογισμοί δεν συμφωνούν. Ο αρχικός αστυνομικός απολογισμός, όπως τον μετέφερε το AP, μιλούσε για 23 τραυματίες αστυνομικούς, έξι ακόμη τραυματίες και 35 προσαγωγές (AP). Αργότερα ο υπουργός Εσωτερικών Έρβιν Ντέμο ανέβασε τους τραυματίες αστυνομικούς στους 51 (BIRN). Τελικό δελτίο που να συμφιλιώνει τους δύο αριθμούς δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Ούτε το πλήθος μετριέται ενιαία: «δεκάδες χιλιάδες» κατά το Reuters, «χιλιάδες» κατά το AFP (Reuters, AFP).

Τι ζητούν όσοι κατέβηκαν

Οι διοργανωτές μιλούν για ακριβές σπουδές, ανεπαρκή οικονομική στήριξη, κακές συνθήκες σε πανεπιστήμια και εστίες, παρωχημένα προγράμματα (Top Channel). Ο φοιτητής Κλέβις Τάκο περιέγραψε το χάσμα ανάμεσα στα πτυχία και σε ό,τι ζητά η αγορά εργασίας (DW). Το υπόβαθρο είναι σκληρό: με βάση την αλβανική στατιστική υπηρεσία, η ανεργία στους νέους 15 έως 29 ετών κινείται γύρω στο 22%, δηλαδή πάνω από ένας στους πέντε (Shqiptarja). Ενιαίος, υπογεγραμμένος κατάλογος αιτημάτων δεν έχει εντοπιστεί, άρα οι δηλώσεις δεν συνιστούν ομόφωνη πλατφόρμα.

Η κυβέρνηση απαντά ότι δεν ξεκινά από το μηδέν. Η Κουμπάρο επικαλείται στήριξη σε πάνω από 12.000 φοιτητές από οικογένειες σε δυσχέρεια και μειωμένα ή μηδενικά δίδακτρα για περισσότερους από 40.000. Πρόκειται για υπουργικούς αριθμούς, χωρίς δημοσιευμένα στοιχεία πληρωμών (TV Klan). Μετά τις φοιτητικές διαδηλώσεις του 2018 η κυβέρνηση είχε πράγματι μειώσει δίδακτρα (DW). Η διαφορά σήμερα: το παράπονο δεν αφορά μόνο το πόσο κοστίζει το πτυχίο, αλλά τι αξίζει μετά.

Η οργανώτρια Αρβίνα Λλέσι συνέδεσε ρητά την κινητοποίηση με την «Επανάσταση των Φλαμίνγκο», το κίνημα που ξεκίνησε από τη σύγκρουση για το παράκτιο σχέδιο στο Ζβέρνετς και κατέληξε σε αίτημα παραίτησης του Ράμα (Radio Evropa e Lirë). Ήδη τον Ιούλιο χιλιάδες είχαν διαδηλώσει έξω από το γραφείο του πρωθυπουργού για σχολεία, δουλειές και κόστος ζωής (To Brief). Το καινούργιο είναι η κοινωνική βάση: νέοι που δεν ανήκουν σε κομματικό μηχανισμό. Ο Σαλί Μπερίσα κάλεσε τους οπαδούς του να ενωθούν με τους φοιτητές και βουλευτές του Δημοκρατικού Κόμματος εμφανίστηκαν στις συγκεντρώσεις της 13ης (Javanews). Η παρουσία τους δεν αποδεικνύει ότι το κόμμα οργάνωσε τη διαμαρτυρία· δείχνει ότι θέλει να την εξαργυρώσει.

Ο Ράμα, πάντως, δεν είχε μιλήσει δημόσια ως το βράδυ της 14ης· η θέση που του αποδίδεται έμμεσα, ότι όσοι άσκησαν βία δεν ήταν φοιτητές, χωρίζει τη βία από τα αιτήματα (BIRN). Η λογική είναι καθαρή: αν οι ταραξίες είναι «άλλοι», η κυβέρνηση δεν χρειάζεται να διαπραγματευτεί με τους φοιτητές υπό πίεση.

Τι αλλάζει για τις Βρυξέλλες και την Αθήνα

Μία μέρα πριν από τη φωτιά, η ΕΕ και η Αλβανία είχαν κλείσει προσωρινά το κεφάλαιο 20· και τα 33 κεφάλαια έχουν ανοίξει, τέσσερα έχουν κλείσει προσωρινά (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Αναστολή συνομιλιών λόγω των επεισοδίων δεν ανακοινώθηκε. Η Αθήνα έχει δέσει τη στήριξή της στην ευρωπαϊκή πορεία των Τιράνων με το κράτος δικαίου και τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας, όπως διατύπωσε ο Γιώργος Γεραπετρίτης στις 17 Ιουνίου (ΣΚΑΪ). Νέα ελληνική απόφαση μετά τα επεισόδια δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Εκεί όπου η κρίση απέκτησε θεσμικό βάρος είναι η αστυνομία. Ο αρχηγός της Κρατικής Αστυνομίας Σκέντερ Χίτα έθεσε σε διαθεσιμότητα πέντε αστυνομικούς για τη μεταχείριση τραυματισμένου 19χρονου, με πειθαρχική και εισαγγελική έρευνα σε εξέλιξη (RTSH). Ο Ντέμο υπερασπίστηκε την αστυνομική δράση, ενώ ο πρόεδρος Μπαϊράμ Μπεγκάι ζήτησε αναλογικότητα (Balkan Insight). Η Αντιπροσωπεία της ΕΕ ζήτησε κατά προτεραιότητα διερεύνηση των καταγγελιών για υπερβολική βία κατά διαδηλωτών και δημοσιογράφων (Αντιπροσωπεία ΕΕ).

Τα Τίρανα κλείνουν κεφάλαια στις Βρυξέλλες την ίδια εβδομάδα που ανοίγουν φακέλους για τη δική τους αστυνομία. Το πρώτο τεστ κράτους δικαίου μετά την 14η Οκτωβρίου δεν είναι η φωτιά στο υπουργείο· είναι το τι θα απογίνει η υπόθεση των πέντε αστυνομικών.