Οι φωτιές μετέτρεψαν τον Αμαζόνιο σε πηγή CO₂

Ο Αμαζόνιος συνήθως περιγράφεται ως το μεγάλο φίλτρο του πλανήτη, ένα τεράστιο πράσινο απόθεμα που τραβά διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στις 21 Οκτωβρίου στο Nature δείχνει ότι η περιοχή ως σύνολο έκανε το αντίθετο: την περίοδο 2010-2024 εξέπεμπε καθαρά κατά μέσο όρο περίπου 1,17 δισ. τόνους CO₂ τον χρόνο (Nature). Αυτό δεν σημαίνει ότι τα δέντρα σταμάτησαν να απορροφούν. Οι φωτιές απελευθέρωναν περισσότερο απ' όσο εκείνα προλάβαιναν να συγκρατήσουν.

Η διάκριση έχει σημασία. Ένα δάσος που απορροφά CO₂ λειτουργεί σαν φρένο στη συσσώρευση του αερίου στην ατμόσφαιρα. Όταν οι εκπομπές ξεπερνούν την απορρόφηση, το φρένο γίνεται γκάζι. Η μελέτη συνδέει επιπλέον την απώλεια και την υποβάθμιση του δάσους με λιγότερη βροχή και υψηλότερες θερμοκρασίες. Αυτές οι συνθήκες αγγίζουν το νερό, τη γεωργία και τον ίδιο τον κίνδυνο νέων πυρκαγιών (Agência FAPESP).

Πώς ζυγίζεις ένα δάσος

Κανείς δεν μπορεί να μετρήσει κάθε δέντρο ενός δάσους που απλώνεται σε πολλές χώρες. Γι' αυτό η ομάδα της Λουσιάνα Γκάτι μέτρησε τον αέρα. Σκεφτείτε ένα ποτάμι που διασχίζει μια πόλη. Αν ξέρετε πόσο καθαρό ήταν το νερό στην είσοδο και μετρήσετε πόσο θολό βγαίνει στην έξοδο, καταλαβαίνετε τι πρόσθεσε η πόλη χωρίς να μπείτε σε κανένα σπίτι. Εδώ το ποτάμι είναι ο άνεμος. Οι ερευνητές εκτιμούν πόσο CO₂ κουβαλούσε μια αέρια μάζα πριν περάσει πάνω από τον Αμαζόνιο και το μετρούν όταν φτάνει στο αεροπλάνο. Έπειτα ακολουθούν προς τα πίσω τη διαδρομή των ανέμων και αποδίδουν τη διαφορά στην περιοχή που διέσχισε ο αέρας. Συνολικά συνέλεξαν 1.017 κατακόρυφα προφίλ, δηλαδή δείγματα σε διαφορετικά ύψη, πάνω από τέσσερις περιοχές (INPE).

Η μέθοδος έχει και δεύτερο εργαλείο, που παρουσίασε στις 28 Οκτωβρίου η συν-συγγραφέας Τζεν Τζόνσον μέσω του Πανεπιστημίου του Κάνσας (KU). Είναι το μονοξείδιο του άνθρακα. Παράγεται από την καύση, άρα λειτουργεί σαν δακτυλικό αποτύπωμα της φωτιάς και επιτρέπει να εκτιμηθεί ποιο κομμάτι του CO₂ ήρθε από τις φλόγες. Τα δεδομένα είναι δημόσια (PANGAEA). Το αποτέλεσμα είναι υπολογισμός σε κλίμακα περιοχής, με αβεβαιότητες στο πώς μεταφέρεται και ανακατεύεται ο αέρας, όχι καταγραφή κάθε κορμού.

Ο λογαριασμός που προκύπτει έχει δύο σκέλη. Οι φωτιές πρόσθεταν περίπου 1,47 δισ. τόνους CO₂ τον χρόνο, ενώ όλες οι υπόλοιπες ροές μαζί αφαιρούσαν γύρω στα 0,29 δισ. (PMC). Η φωτιά, δηλαδή, έβγαζε περίπου πέντε φορές περισσότερο CO₂ απ' όσο συγκρατούσε το υπόλοιπο σύστημα. Αυτό το υπόλοιπο δεν είναι μόνο τα δέντρα. Περιλαμβάνει φυσικές ροές αλλά και ανθρώπινες εκπομπές εκτός φωτιάς, και η αβεβαιότητά του είναι τόσο μεγάλη που δεν αποκλείει το μηδέν.

Από εδώ βγαίνει και η απάντηση στο ερώτημα αν ο Αμαζόνιος είναι ακόμη καταβόθρα άνθρακα. Για τα άθικτα δέντρα, όπως φαίνεται, η απάντηση είναι ναι. Μετρήσεις σε δασικές επιφάνειες είχαν δείξει το 2015 ότι η ζωντανή βιομάζα συνέχιζε να αποθηκεύει άνθρακα, με ρυθμό όμως που επιβραδυνόταν (Nature, 2015). Για την περιοχή ως σύνολο, με τις φωτιές μέσα στον λογαριασμό, η απάντηση είναι όχι.

Η ανθρώπινη υπογραφή

Το πιο αποκαλυπτικό κομμάτι της μελέτης είναι η σύγκριση των ετών. Την περίοδο 2019-2022 η αποψίλωση ήταν 97% μεγαλύτερη και η καμένη έκταση 25% μεγαλύτερη σε σχέση με τις υγρές χρονιές χαμηλότερης ανθρώπινης πίεσης. Η μέση θερμοκρασία έμεινε ίδια και η βροχή έπεσε μόλις 6%. Κι όμως, η καθαρή εκπομπή σχεδόν τετραπλασιάστηκε και έφτασε περίπου στο επίπεδο των θερμών και ξηρών ετών (PMC). Η ανθρώπινη διατάραξη έφτασε μόνη της εκεί όπου αλλού χρειαζόταν ξηρασία, και όταν η ξηρασία ερχόταν, φούντωνε τις φωτιές. Πρόκειται για παρατηρησιακή ανάλυση και όχι για πείραμα που απομονώνει με ακρίβεια τη συμβολή κάθε παράγοντα. Ο τίτλος της μελέτης συνοψίζει την εικόνα: εκπομπές από ανθρώπινες δράσεις, ενισχυμένες από ξηρασίες.

Το εύρημα έρχεται σε μια χρονιά καλών ειδήσεων. Η προσωρινή εκτίμηση PRODES του INPE κατέγραψε 3.335 τετραγωνικά χιλιόμετρα νέας αποψίλωσης στον βραζιλιάνικο Αμαζόνιο από τον Αύγουστο 2025 ως τον Ιούλιο 2026. Είναι 41,8% λιγότερα από την προηγούμενη περίοδο και το χαμηλότερο επίπεδο από το 1988 (INPE/PRODES), όπως είχαμε γράψει (To Brief). Τα δύο νούμερα όμως μετρούν διαφορετικά πράγματα. Το PRODES καταγράφει πόση βλάστηση χάθηκε μέσα σε έναν χρόνο. Η μελέτη ζυγίζει όλες τις ροές CO₂, μαζί με τις φωτιές, σε ευρύτερη περιοχή και για μια δεκαπενταετία που σταματά το 2024. Συγκρίσιμη εκτίμηση ισοζυγίου για το 2025-2026 δεν υπάρχει ακόμη, οπότε δεν ξέρουμε αν η πτώση έχει ήδη γυρίσει το πρόσημο.

Η απάντηση θα έρθει μόνο από τον αέρα, με συνεχείς μετρήσεις CO₂ και μονοξειδίου που ξεχωρίζουν τις φωτιές. Ως τότε, το συμπέρασμα των δεκαπέντε ετών είναι σαφές. Τα δέντρα του Αμαζονίου τραβούν ακόμη άνθρακα από την ατμόσφαιρα. Η φωτιά όμως, που εκεί ανάβει κυρίως από ανθρώπινο χέρι, στέλνει πίσω περίπου πέντε φορές όσο συγκρατεί όλο το υπόλοιπο σύστημα.