Ευρωπαϊκές εταιρείες μπαίνουν δίπλα στην Τουρκία στα λιβυκά νερά

Εδώ και εβδομάδες η Αθήνα τρέχει τεχνικές συνομιλίες με την Τρίπολη για να μπλοκάρει την εμπέδωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου (To Brief). Στις 15 Ιουνίου, όμως, το πλήγμα ήρθε από αλλού. Στην Τρίπολη, η λιβυκή κρατική εταιρεία πετρελαίου (NOC) υπέγραψε τις συμβάσεις του πρώτου γύρου αδειοδοτήσεων μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες. Το πιο φορτισμένο πολιτικά κομμάτι είναι το υπεράκτιο οικόπεδο O7: η ισπανική Repsol το διαχειρίζεται με 40%, η τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίου TPAO κρατά άλλο 40% και η ουγγρική MOL το υπόλοιπο 20% (World Oil, Libya Herald).

Για την Αθήνα, η πραγματική απώλεια δεν είναι η παρουσία της Τουρκίας. Είναι ότι δίπλα της κάθονται δύο εταιρείες κρατών-μελών της ΕΕ.

Τι είναι το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο

Το μνημόνιο που υπέγραψαν Άγκυρα και Τρίπολη το 2019 χαράζει θαλάσσιο διάδρομο στην Ανατολική Μεσόγειο που αγνοεί την επήρεια της Κρήτης. Η ΑΟΖ, η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, είναι η θαλάσσια ζώνη όπου ένα κράτος έχει αποκλειστικό δικαίωμα να εκμεταλλεύεται τους πόρους της θάλασσας και του βυθού. Όταν δύο χώρες έχουν αντικείμενες ακτές, κανείς δεν χαράζει το όριο μονομερώς. Εκεί στηρίζεται η ελληνική γραμμή: ότι Ελλάδα και Λιβύη οφείλουν να οριοθετήσουν με βάση το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UN/UNCLOS).

Το 2025 η Τρίπολη πήγε ένα βήμα παραπέρα. Κατέθεσε στον ΟΗΕ χάρτη και συντεταγμένες που, κατά την ελληνική ανάγνωση, σβήνουν τον θαλάσσιο χώρο νότια της Κρήτης (Greek Reporter, ProtoThema). Ωστόσο, δεν έχουν δημοσιοποιηθεί συντεταγμένες που να αποδεικνύουν ότι το O7 πέφτει μέσα στον διάδρομο του 2019. Η σαφέστερη επικάλυψη αφορά ξεχωριστή τουρκολιβυκή πρόβλεψη για τέσσερα οικόπεδα «μεταξύ Λιβύης και Κρήτης» (Africa Confidential). Το άμεσο διακύβευμα, δηλαδή, δεν είναι τόσο αυστηρά νομικό όσο πολιτικό και εμπορικό.

Η αντίφαση και ο μηχανισμός

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει δηλώσει από τον Δεκέμβριο του 2019 ότι το μνημόνιο «παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομες συνέπειες για τρίτους» (European Council). Μόλις προχθές, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πάγωσε επίσημα την ενταξιακή προοπτική της Τουρκίας (To Brief). Και όμως, την ίδια εβδομάδα, ισπανικά και ουγγρικά κεφάλαια μπαίνουν σε λιβυκή θαλάσσια αρχιτεκτονική που η Τρίπολη χτίζει πάνω σε εκείνο ακριβώς το μνημόνιο.

Ο μηχανισμός είναι απλός. Η Repsol δεν χρειάστηκε να αναγνωρίσει τίποτα. Παρουσιάζει το O7 ως «νέα φάση ανάπτυξης», ενώ στα επίσημα έγγραφά της κατατάσσει τη Λιβύη στις χώρες ειδικού γεωπολιτικού ρίσκου, με «εδαφικές διαφορές μεταξύ κρατών» (Repsol). Η MOL προχωρά παραπέρα: παρουσιάζει την κίνηση ως έργο «στρατηγικής σημασίας» για την ενεργειακή ασφάλεια της Κεντρικής Ευρώπης, με πολιτική κάλυψη από τον κύκλο Όρμπαν (Offshore Technology). Ακόμη και η ιταλική Eni, που πήρε χωριστά το οικόπεδο O1 μαζί με την QatarEnergy ως καθαρά εμπορική άδεια, θολώνει την εικόνα (MEED, Eni). Τρεις ευρωπαϊκοί κολοσσοί δραστηριοποιούνται στην ίδια λιβυκή λεκάνη που οι Βρυξέλλες θεωρούν νομικά μη αντιτάξιμη.

Καμία από τις τρεις δεν νομιμοποιεί νομικά το μνημόνιο. Η TPAO, όμως, κερδίζει το ουσιαστικό: το 40% στο O7, πρόσβαση σε σεισμικά δεδομένα, τεχνογνωσία από Δυτικούς διαχειριστές (operators) και επιχειρησιακή κανονικότητα. Η Άγκυρα το πουλά ακριβώς έτσι, ως απόδειξη ότι η γραμμή του 2019 δεν την απομόνωσε (Daily Sabah). Αν ένα αμφισβητούμενο οικόπεδο μετατραπεί σε «ευρωπαϊκό ενεργειακό asset», ανεβαίνει το κόστος για όποιον θελήσει να το μπλοκάρει.

Η ελληνική απάντηση παραμένει η νομική οδός, με τεχνικές συνομιλίες στην Τρίπολη και επαφές με τον στρατάρχη Χάφταρ στην ανατολική Λιβύη (MFA). Παράλληλα τρέχει τις δικές της παραχωρήσεις νότια της Κρήτης με τη Chevron (Greek Reporter). Στο εσωτερικό της Λιβύης, ο πρόεδρος της Βουλής της ανατολικής πλευράς έχει χαρακτηρίσει το μνημόνιο νομικά άκυρο (Library of Congress).

Εκεί είναι και το πραγματικό πρόβλημα. Η Αθήνα δεν χάνει στο δικαστήριο. Το νομικό της επιχείρημα στέκει. Χάνει στο εμπορικό πεδίο, όπου οι εταιρείες των Ευρωπαίων εταίρων της κινούνται πιο γρήγορα από την κοινή ευρωπαϊκή διπλωματία. Το ερώτημα δεν είναι πια αν η ελληνική θέση είναι ορθή. Είναι αν η κοινή ευρωπαϊκή γραμμή αντέχει, όταν το κεφάλαιο ψηφίζει διαφορετικά.