Επιστροφές μεταναστών στην Αφρική σχεδιάζουν πέντε χώρες της ΕΕ

Στην Ουγκάντα ζουν ήδη σχεδόν δύο εκατομμύρια πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο, το 91% σε οργανωμένους καταυλισμούς (OPM Uganda). Είναι από τις μεγαλύτερες χώρες υποδοχής στην Αφρική και, ίσως γι' αυτό, το όνομά της κυκλοφορεί ως πιθανός προορισμός ενός ευρωπαϊκού σχεδίου: τα λεγόμενα «return hubs», κέντρα εκτός ΕΕ όπου θα στέλνονται άνθρωποι που η Ευρώπη έχει απορρίψει αλλά δεν μπορεί να επιστρέψει στη χώρα καταγωγής τους.

Η Ελλάδα είναι μέσα στο σχέδιο. Το διακύβευμα: η Ευρώπη δοκιμάζει να μετακινήσει τη διαχείριση των επιστροφών έξω από το έδαφός της, και μαζί το ερώτημα ποιος εγγυάται τα δικαιώματα των ανθρώπων που θα καταλήξουν εκεί.

Ας ξεκαθαρίσουμε τι έχει πράγματι συμφωνηθεί, γιατί η απόσταση από τους τίτλους είναι μεγάλη. Δημόσια δήλωση ή έγγραφο της Καμπάλα δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Η μόνη αφρικανική κυβέρνηση που έχει επιβεβαιώσει ανοιχτά ότι υπάρχουν συζητήσεις με ευρωπαϊκές χώρες είναι η Ρουάντα, και μάλιστα με τη ρητή διευκρίνιση «καμία συμφωνία ακόμη» (RFI, allAfrica). Η Ουγκάντα, η Γκάνα και άλλα ονόματα εμφανίζονται σε ευρωπαϊκά ρεπορτάζ και διαρροές, όχι σε υπογεγραμμένο κείμενο (The Telegraph).

Ο οδικός χάρτης των πέντε

Πίσω από τη συζήτηση υπάρχει μια συγκεκριμένη πρωτοβουλία. Ελλάδα, Γερμανία, Αυστρία, Ολλανδία και Δανία συγκρότησαν από τον Ιανουάριο του 2026 ομάδα εργασίας για κοινά κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες (Υπουργείο Μετανάστευσης). Οι πέντε συναντήθηκαν ξανά τον Μάρτιο, στο περιθώριο του Συμβουλίου Υπουργών Δικαιοσύνης και Εσωτερικών της ΕΕ, η Δανία λόγω εκλογών με καθεστώς παρατηρητή και ο επίτροπος Μετανάστευσης Magnus Brunner προσκεκλημένος (AP). Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης μιλά για πρώτες συμφωνίες μέσα στο 2026 και λειτουργία από το 2027 (Reuters).

Δεν υπάρχει, όμως, δημόσιο ενιαίο έγγραφο των πέντε ούτε κατονομασμένη χώρα υποδοχής σε επίσημη ανακοίνωση. Πρόκειται για πολιτικό στόχο, όχι για κλεισμένη συμφωνία, σε συνέχεια της ευρωπαϊκής στροφής προς την εξωτερική ανάθεση των επιστροφών (To Brief).

Ποιος θα μεταφέρεται; Όχι ο ενεργός αιτών άσυλο. Το μοντέλο αφορά ανθρώπους με τελεσίδικη απόρριψη και απόφαση επιστροφής, που δεν φεύγουν επειδή οι χώρες καταγωγής δεν τους δέχονται πίσω. Το κρίσιμο σημείο του νέου Κανονισμού Επιστροφών: δεν απαιτείται προσωπικός δεσμός με την τρίτη χώρα. Δεν χρειάζεται δηλαδή να έχεις καμία σχέση με τον τόπο όπου σε στέλνουν (Commission proposal COM(2025)101). Η σαφής εξαίρεση είναι οι ασυνόδευτοι ανήλικοι (European Parliament).

Εδώ μπαίνουν οι εγγυήσεις. Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης ζήτησε από τις πέντε κυβερνήσεις νομικά δεσμευτικές συμφωνίες, εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου, αποφυγή αυθαίρετης κράτησης και ανεξάρτητη εποπτεία με δυνατότητα αναστολής (Council of Europe). Η βασική αρχή, η μη επαναπροώθηση, δηλαδή η απαγόρευση να αποστέλλεται κάποιος εκεί όπου κινδυνεύει με δίωξη ή βασανιστήρια, ισχύει όπου ενεργεί το κράτος, όχι μόνο στα σύνορά του. Η ευρωπαϊκή χώρα που μεταφέρει δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη (UNHCR). Στην Ουγκάντα, πάντως, η Human Rights Watch καταγράφει αυθαίρετες συλλήψεις και παρατεταμένη κράτηση (HRW), ενώ η Global Detention Project σημειώνει ότι το κράτος δεν δημοσιεύει σαφή λίστα χώρων διοικητικής κράτησης αλλοδαπών (Global Detention Project).

Το ιστορικό δεν βοηθά τους αισιόδοξους. Το ιταλο-αλβανικό μοντέλο σχεδιάστηκε για περίπου 3.000 άτομα τον μήνα και κατέληξε να κρατά λίγες εκατοντάδες, με κόστος άνω των 153.000 ευρώ ανά θέση έναντι περίπου 21.000 σε κέντρο της Σικελίας (EUobserver, Euronews). Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα κατέρρευσε νομικά πριν παραγάγει έστω μία αναγκαστική μεταφορά. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε τη χώρα μη ασφαλή (UK Supreme Court), το Λονδίνο πλήρωσε περίπου 290 εκατ. λίρες στη Ρουάντα και μετακινήθηκαν μόλις τέσσερα άτομα, όλα εθελοντικά (The Guardian).

Αυτό αφήνει το ερώτημα που κανένα δημόσιο κείμενο δεν απαντά ακόμη: όταν ούτε η χώρα καταγωγής δέχεται τον άνθρωπο πίσω ούτε το hub τον αναγνωρίζει ως δικό του, ποιος τον έχει νομικά στα χέρια του, για πόσο, και με ποια δυνατότητα προσφυγής. Μέχρι να απαντηθεί αυτό με κείμενο και όχι με πρόθεση, τα return hubs παραμένουν πολιτικό σήμα αποτροπής, όχι μηχανισμός επιστροφών.