Ελβετικό «όχι» στην αυστηρότερη ουδετερότητα

Οι Ελβετοί απέρριψαν στις 27 Σεπτεμβρίου, με 70,15%, τη συνταγματική πρωτοβουλία που θα κλείδωνε μια αυστηρή εκδοχή της ουδετερότητας, και η πρόταση ηττήθηκε σε όλα τα καντόνια (επίσημη καταμέτρηση). Η ψήφος δεν κατάργησε την ουδετερότητα· αρνήθηκε να τη στενέψει. Η κυβέρνηση κρατά την ευχέρεια να αποφασίζει κατά περίπτωση για κυρώσεις και συνεργασία με το ΝΑΤΟ, την ίδια που χρησιμοποίησε απέναντι στη Ρωσία το 2022.

Σχεδόν 1,85 εκατομμύρια ψηφοφόροι είπαν «όχι» και περίπου 790.000 «ναι». Η αναλογία ξεπερνά το δύο προς ένα, με συμμετοχή λίγο κάτω από τους μισούς ψηφοφόρους (επίσημα αποτελέσματα). Η πρώτη προβολή της ημέρας έδειχνε περίπου 71% «όχι», και η τελική καταμέτρηση την επιβεβαίωσε· ο υπουργός Εξωτερικών Ινιάτσιο Κάσις δήλωσε ότι η ψήφος δεν στρεφόταν κατά της ουδετερότητας (RTS). Από την ηττημένη πλευρά, ο Βάλτερ Βόμπμαν, επικεφαλής της επιτροπής υπέρ, μίλησε για ήττα βαρύτερη από όσο περίμενε. Ο Στέφαν Ριέτικερ της Pro Schweiz, μιας από τις οργανώσεις της εκστρατείας, ζήτησε να γίνει σεβαστό το αποτέλεσμα (SRF).

Από τις κυρώσεις του 2022 στην κάλπη

Η διαμάχη έχει συγκεκριμένη αφετηρία. Στις 28 Φεβρουαρίου 2022, σε έκτακτη συνεδρίαση, το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο, δηλαδή η ελβετική κυβέρνηση, υιοθέτησε τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας: χρηματοπιστωτικούς και εμπορικούς περιορισμούς και δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων (ελβετικό ΥΠΕΞ). Η απόφαση αυτή ξανάνοιξε τη διαμάχη για τα όρια της ουδετερότητας. Την πρωτοβουλία που τη μετέφερε στην κάλπη είχε ως κινητήρια δύναμη ο πρώην ομοσπονδιακός σύμβουλος Κρίστοφ Μπλόχερ (Swissinfo). Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι οικονομικές κυρώσεις δεν παραβίασαν τις νομικές υποχρεώσεις της στρατιωτικής ουδετερότητας (ελβετικό ΥΠΕΞ).

Η πρόταση θα πρόσθετε στο Σύνταγμα άρθρο 54a για «διαρκή και ένοπλη» ουδετερότητα (κείμενο της πρωτοβουλίας). Θα απαγόρευε την προσχώρηση σε στρατιωτική συμμαχία. Θα επέτρεπε συνεργασία μαζί της μόνο αν η Ελβετία δεχόταν άμεση επίθεση ή αν προετοιμαζόταν επίθεση εναντίον της. Θα απαγόρευε επίσης τα μη στρατιωτικά καταναγκαστικά μέτρα κατά εμπόλεμων κρατών, δηλαδή τις κυρώσεις. Εξαιρούσε δύο περιπτώσεις: τις υποχρεώσεις απέναντι στον ΟΗΕ και τα μέτρα που εμποδίζουν την παράκαμψη κυρώσεων άλλων κρατών.

Η εξαίρεση για τον ΟΗΕ είναι το σημείο που κρίνει την υπόθεση. Απέναντι στη Ρωσία θα είχε ελάχιστη αξία, γιατί η Ρωσία έχει βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας (DW). Στην πράξη, οι ελβετικές κυρώσεις κατά της Μόσχας θα εξαρτώνταν από μια ψηφοφορία όπου η ίδια η Μόσχα μπορεί να πει «όχι». Η κυβέρνηση εκτιμούσε μάλιστα ότι η πρωτοβουλία πιθανότατα θα επέβαλλε και άρση των υφιστάμενων κυρώσεων. Η εκτίμηση αυτή δεν δοκιμάστηκε ποτέ σε δικαστήριο (ελβετικό ΥΠΕΞ).

Ο ίδιος περιορισμός θα άγγιζε και τη συνεργασία ασφαλείας. Η Ελβετία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ και δεν δεσμεύεται από το Άρθρο 5, τη ρήτρα ότι ένοπλη επίθεση σε ένα μέλος είναι επίθεση σε όλα (ΝΑΤΟ). Συμμετέχει όμως από το 1996 στη «Σύμπραξη για την Ειρήνη». Το μη δεσμευτικό πρόγραμμά της για το 2025-2028 καλύπτει εκπαίδευση, διαλειτουργικότητα των ενόπλων δυνάμεων και ανθεκτικότητα (ελβετικό ΥΠΕΞ). Το ελβετικό Κοινοβούλιο παρέτεινε επίσης έως το 2029 την παρουσία της Swisscoy, του ελβετικού στρατιωτικού αποσπάσματος, στην KFOR, την ειρηνευτική δύναμη του ΝΑΤΟ στο Κόσοβο (Ελβετικό Κοινοβούλιο). Κατά την κυβέρνηση, η πρωτοβουλία θα περιόριζε ασκήσεις και ανταλλαγή δεδομένων ακόμη και χωρίς ένταξη (ελβετική κυβέρνηση).

Οι υποστηρικτές έβλεπαν στη σαφή και προβλέψιμη αποχή από συγκρούσεις προστασία για την ασφάλεια της χώρας και για τον ρόλο της ως μεσολαβήτριας. Η κυβέρνηση και η κοινοβουλευτική πλειοψηφία αντέτειναν ότι μια άκαμπτη απαγόρευση θα αφαιρούσε τη δυνατότητα αντίδρασης σε σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου (SRF). Η κάλπη μετρά την απόρριψη ολόκληρης της πρότασης. Δεν μετρά το κίνητρο κάθε ψηφοφόρου.

Τι κρατά η Βέρνη

Το «όχι» δεν θέσπισε νέο κανόνα. Άφησε σε ισχύ τον νόμο περί εμπάργκο, που επιτρέπει στην κυβέρνηση να κρίνει κατά περίπτωση αν θα υιοθετήσει κυρώσεις της ΕΕ, του ΟΑΣΕ (Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη) ή βασικών εμπορικών εταίρων. Μπορεί να τις υιοθετήσει πλήρως, μερικώς ή προσαρμοσμένες, και καμία υιοθέτηση δεν είναι αυτόματη (ελβετικό ΥΠΕΞ). Η ψήφος δεν αποφάσισε ένταξη στο ΝΑΤΟ ούτε νέες κυρώσεις. Οι εξαγωγές όπλων κρίνονται χωριστά, σε δημοψήφισμα για τον νόμο περί πολεμικού υλικού στις 29 Νοεμβρίου (Swissinfo).

Η Ελβετία δεν είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα όπου το Σύνταγμα έγινε πεδίο αντιπαράθεσης για την ασφάλεια. Τον Ιούλιο, η ηγεσία της Λιθουανίας έκρινε παρωχημένη τη συνταγματική απαγόρευση ανάπτυξης πυρηνικών όπλων (To Brief). Οι Ελβετοί έκαναν μια πιο συγκρατημένη κίνηση: δεν χαλάρωσαν κάποιον περιορισμό, αρνήθηκαν να προσθέσουν νέο.

Η συνέπεια της ψήφου είναι συγκεκριμένη. Την επόμενη φορά που ένα κράτος θα εισβάλει σε γείτονά του, το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο θα ζυγίσει ξανά μόνο του αν, πόσες και ποιες κυρώσεις θα υιοθετήσει. Οι Ελβετοί δεν ψήφισαν υπέρ των κυρώσεων ούτε κατά της ουδετερότητας. Ψήφισαν ότι η απόφαση μένει στη Βέρνη και δεν μεταφέρεται σε ένα Συμβούλιο Ασφαλείας όπου ο εισβολέας μπορεί να κρατά βέτο.